Cover Nghệ thuật tráng men là một kỹ thuật trang trí cổ xưa, nay đã trở thành một nghệ thuật chủ đạo trong chế tác đồng hồ và trang sức cao cấp (Ảnh: Jaeger-LeCoultre cung cấp)
Nghệ thuật tráng men là một kỹ thuật trang trí cổ xưa, nay đã trở thành một nghệ thuật chủ đạo trong chế tác đồng hồ và trang sức cao cấp (Ảnh: Jaeger-LeCoultre cung cấp)
1 / 1
Từ những chiếc nhẫn vàng đảo Síp trứ danh đến các xưởng chế tác tại Thụy Sĩ, tráng men - nghệ thuật vẽ màu lên kim loại - đã chu du khắp thế giới theo các huyết mạch thương mại suốt hơn 3.000 năm
Trong xưởng chế tác ngập nắng tại Jaipur, một nghệ nhân bậc thầy cầm chiếc cọ đầu mảnh như sợi tóc, tỉ mỉ phủ từng lớp quặng màu lên miếng vàng với độ chính xác siêu nhỏ. Vài giờ sau, nó được đưa vào lò nung ở nhiệt độ 800°C - nơi quyết định màu sắc sẽ rực nở hay phai tàn. Chính sự giao thoa giữa kỷ luật và biến số, giữa khoa học và nghệ thuật ấy đã định hình tráng men - kỹ thuật cổ xưa có nguồn gốc từ thế kỷ 13 trước Công nguyên.
Tráng men ra đời tại quốc đảo Síp, nơi các thợ kim hoàn Hy Lạp thời ký đồ đồng đã chế tác những chiếc nhẫn vàng tráng men theo kỹ thuật tráng cloisonné - một lối trang trí dùng dải kim loại để giữ chất liệu màu vào đúng vị trí. Từ đó, kỹ nghệ này theo Con đường Tơ lụa về phía Đông tới Ba Tư, Ấn Độ và Trung Hoa, đồng thời theo chân các thương nhân Phoenicia tiến về phía Tây đến châu Âu và Bắc Phi. Trong giai đoạn từ thế kỷ VI đến XII, các nghệ nhân La Mã đã nâng tầm cloisonné khi chế tác những biểu tượng tôn giáo trên các huy chương tráng men, mỗi tác phẩm gói gọn một câu chuyện về lòng mộ đạo. Những vật phẩm thiêng liêng ấy hòa quyện đức tin với một nghề thủ công đòi hỏi kỹ năng xuất sắc và sự kiên nhẫn. Tuy nhiên, không ít nghệ nhân phải dừng sự nghiệp sớm do môi trường làm việc khắc nghiệt khi phải nung chảy thủy tinh cùng kim loại quý, công việc thử thách cả thị lực lẫn thần kinh, chưa kể cái nóng không khoan nhượng từ lò nung.
Dưới triều đại Safavid ở Ba Tư, tráng men phát triển thành một biến thể riêng mang tên minakari. Những họa tiết xanh lam và xanh ngọc lục bảo nở rộ, gợi nhắc bầu trời - “mina” trong tiếng Ba Tư có nghĩa là “thiên đường” - đồng thời dệt nên các mô-típ hoa lá tinh xảo trên mái vòm đền thờ và các vật phẩm tôn giáo. Ý nghĩa tâm linh của kỹ nghệ này tiếp tục lan sang Ấn Độ trong bối cảnh lịch sử biến động. “Người ta tin rằng trong thời gian hoàng đế Mughal Humayun bị lưu đày tại Ba Tư (1540 - 1555), nghệ thuật tráng men mà người Ấn sau này gọi là meenakari đã được mang đến Ấn Độ,” nhà thiết kế Alice Cicolini, với phong cách kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, chia sẻ. “Tôi luôn thích thú khi biết rằng trong tiếng Hindi, meenakari còn có nghĩa là ‘bí mật’, như một cuộc đối thoại riêng giữa người đeo và món trang sức của mình.”
Đọc thêm: Giá trị “vô song” của những chiếc nhẫn đính hôn kim cương chỉ dành cho số ít
Above Vòng cổ choker Zoya Resonant Echoes (Ảnh: Zoya - thương hiệu thuộc Tata Group)
Vòng cổ choker Zoya Resonant Echoes (Ảnh: Zoya - thương hiệu thuộc Tata Group)
1 / 1
Tính chất thiêng liêng của kỹ nghệ tráng men hiện diện xuyên suốt nhiều nền văn hóa. Tại Hy Lạp cổ đại, các biểu tượng tráng men truyền tải sự hiện diện thần thánh; ở Ba Tư và Ấn Độ, men màu trang điểm cho thánh đường Hồi giáo và đền thờ Hindu, triệu gọi sự siêu thoát qua màu sắc. Việc phủ từng lớp men rồi đưa vào lửa nung phản chiếu hình ảnh thanh tẩy và tái sinh tâm linh. Cicolini tái hiện tinh thần ấy trong các thiết kế của mình. Cô lấy cảm hứng từ pichvai - tranh tín ngưỡng Rajasthan - vốn được xem như một “điện thờ di động”, với đường viền đỏ đánh dấu không gian linh thiêng. Ý niệm này được cô đưa vào trang sức, như một cách tôn vinh chính kỹ nghệ và tay nghề. “Vàng tất nhiên mang ý nghĩa thiêng liêng riêng của nó, cũng như sức mạnh năng lượng của đá quý, nhưng với tôi, chính sự tận hiến của người thợ thủ công cho một hành trình khám phá cả đời mới là năng lượng thực sự mà trang sức mang trong mình” cô chia sẻ.
Cô tiếp tục mở rộng những ẩn dụ đó khi miêu tả công việc của người thợ thủ công Ấn Độ Kamal Assat như chính sự thành kính của ông với Thượng đế. “Điều đó nhắc tôi về khát khao sâu thẳm trong bản chất con người. Đó là mong ước truyền tải vẻ đẹp qua hiện vật nhằm kể câu chuyện về những điều kỳ diệu vốn có của thiên nhiên và gìn giữ chúng cho muôn đời sau.”
Above Đồng hồ Jaeger-LeCoultre Reverso One Precious Flowers (Ảnh: Jaeger-LeCoultre)
Đồng hồ Jaeger-LeCoultre Reverso One Precious Flowers (Ảnh: Jaeger-LeCoultre)
1 / 1
“Điều khiến tráng men trở nên hấp dẫn vì đây là một trong số ít kỹ thuật chế tác trang sức có khả năng kể những câu chuyện giàu tính hội họa,” Cicolini nói. “Nó phản ánh dòng chảy của ý tưởng, của nghệ nhân và kỹ thuật qua những vùng đất rộng lớn. Gắn bó với gốm sứ, các nghệ nhân tráng men di chuyển cùng các vị chủ bảo trợ giàu có, trong khi sản phẩm của họ được vận chuyển qua lại trên những tuyến thương mại nối từ châu Âu sang Thổ Nhĩ Kỳ Ottoman, Bắc Phi, Trung Đông, Ấn Độ, Trung Quốc và Nhật Bản. Họa tiết từ Trung Quốc xuất hiện trên đồ thủy tinh Iran, các ghi chép La Mã đề cập đến người Celts man di đeo đồ đồng nhuộm màu, và còn nhiều ví dụ khác."
Tại Trung Hoa, kỹ thuật tráng men phát triển rực rỡ dưới các triều Minh (1368 - 1644) và Thanh (1644 - 1912), tô điểm cho các bảo vật hoàng gia với họa tiết mang tính biểu tượng. Ở châu Âu, tráng men gắn liền với nghệ thuật thời trung cổ của người Celtic, dần tiến hóa thành kỹ thuật guilloché thời Georgia, khi nghệ nhân bắt đầu biết đùa giỡn với ánh sáng và kết cấu bề mặt. Sự tinh nghịch đó đạt đỉnh với những quả trứng tráng men của Fabergé - tuyệt tác với các lớp men trong suốt tạo hiệu ứng như đá quý, kết hợp nghệ thuật với biểu tượng quý tộc.
Jaeger-LeCoultre, thương hiệu nổi tiếng với tay nghề tráng men bậc thầy, sở hữu di sản chế tác đồng hồ bỏ túi tráng men kéo dài từ những năm 1880. Lionel Favre, giám đốc thiết kế sản phẩm của nhà mốt, dẫn ví dụ về một chiếc đồng hồ men xanh trong suốt, mặt sau trang trí hoa nạm kim cương, mặt số xanh hoàng gia tinh tế và kim vàng điểm xuyết kim cương rực rỡ. Một tác phẩm đáng chú ý khác là chiếc đồng hồ bỏ túi men đỏ năm 1885 với mặt sau chạm khắc phủ men đỏ trong suốt trang trí bằng họa tiết hoa, neo tàu điểm kim cương, và viền cùng nắp sau được khảm 88 viên ngọc trai thanh lịch. Chiếc Reverso năm 1931 là đỉnh cao của sự hài hòa giữa hình thức và công năng, với phần vỏ xoay vừa bảo vệ mặt số, vừa khoe mặt lưng tráng men tỉ mỉ, thể hiện sự hội tụ tính ứng dụng với biểu đạt nghệ thuật.
Above Bông tai Zoya Drops of Divinity (Ảnh: Zoya - một thương hiệu thuộc Tata Group)
Bông tai Zoya Drops of Divinity (Ảnh: Zoya - một thương hiệu thuộc Tata Group)
1 / 1
Favre nhắc đến chiếc đồng hồ Reverso Beauté Indienne năm 1936 với bức tranh men thu nhỏ lấy cảm hứng từ nghệ thuật Ấn Độ, được đặt hàng bởi một vị vua: “Bức chân dung được cho là khắc họa hoàng hậu của một tiểu quốc thuộc Ấn Độ, dù danh tính của bà đến nay vẫn chưa được xác nhận.” Tác phẩm này là ví dụ điển hình cho vai trò của men như một người lưu giữ những câu chuyện văn hóa thông qua kỹ thuật và thiết kế, vượt ra ngoài ý nghĩa của một trang sức thuần túy. Ông cho biết thêm đây là một trong những tác phẩm tráng men đầu tiên của xưởng sử dụng kỹ thuật vẽ siêu nhỏ, ra đời trước cả kỷ nguyên tráng men guilloché. Kỹ thuật vẽ siêu nhỏ đòi hỏi việc tráng men với độ chính xác cực cao để tạo ra những bức tranh phong cảnh thu nhỏ hay chân dung vô cùng chi tiết. Quá trình này đòi hỏi kỹ năng đáng kể vì các nghệ nhân sử dụng nét cọ siêu nhỏ và kính phóng đại để vẽ từng lớp men màu lên bề mặt, sau đó đưa vào lò nung nhiều lần ở nhiệt độ cao để nung chảy các lớp thủy tinh, cho phép mô tả các chi tiết phức tạp và sắc thái tinh tế, mang lại sự sống động và chiều sâu cho bức tranh thu nhỏ.
Above Métiers d'art tại Vacheron Constantin (Ảnh: Vacheron Constantin)
Métiers d'art tại Vacheron Constantin (Ảnh: Vacheron Constantin)
1 / 1
Tại Ấn Độ, Revathi Kant, giám đốc thiết kế của Titan Company (công ty sở hữu thương hiệu trang sức Tanishq và dòng cao cấp Zoya), nhấn mạnh tính bền vững lâu dài và cộng hưởng văn hóa của tráng men: “Nhìn vào bất kỳ món trang sức hay đồng hồ cổ điển nào, bạn đều sẽ thấy dấu ấn của tráng men ở đó. Đây là vật liệu rất bền, có thể tồn tại qua nhiều thế hệ. Dù có thể sứt mẻ do va chạm, nhưng bản thân vật liệu và kỹ thuật tráng men giúp bảo vệ món trang sức khỏi tia UV và chống xước tốt. Sự kết hợp giữa nghệ thuật và tính bền vững chính là điều khiến kỹ thuật này trường tồn đến vậy.”
Zoya hiện đang bảo trợ các trung tâm karigar nhằm giúp nghệ nhân duy trì nghề trong bối cảnh hiện đại hóa nhanh chóng. Kant đặc biệt tâm huyết với việc bảo tồn các kỹ thuật đang mai một như gulabi meenakari của Banaras - phong cách men hồng hiếm hoi chỉ còn ít nghệ nhân thực hiện. “Chúng tôi phải thực sự tìm kiếm những người còn giữ được kỹ năng tinh xảo ấy,” bà nói.
Above Vật trang trí hình quả trứng bằng vàng 18 karat, men đỏ chạm khắc tinh xảo của Fabergé, bên trong có hình quả dâu tây dại (Ảnh: Fabergé)
Vật trang trí hình quả trứng bằng vàng 18 karat, men đỏ chạm khắc tinh xảo của Fabergé, bên trong có hình quả dâu tây dại (Ảnh: Fabergé)
1 / 1
Các kỹ thuật tráng men rất đa dạng: cloisonné dùng dây kim loại để giữ màu; champlevé khắc lõm bề mặt để chứa màu; meenakari khắc họa tiết màu dưới lớp men; paillonné nhúng lá vàng dưới lớp men trong suốt để tạo chiều sâu lấp lánh, như có thể thấy trong bộ sưu tập Shahnameh của Jaeger-LeCoultre và dòng Métiers d'Art của Vacheron Constantin. Trong khi đó, plique-à-jour, hay “mở ra ánh sáng”, là kỹ thuật tráng gương không có lớp nền, tạo hiệu ứng như kính màu, được các bậc thầy Art Nouveau như Fabergé và Tiffany Studios ưa chuộng.
Những hợp tác sáng tạo đang thối làn gió hồi sinh vào tráng men đương đại. Trang sức của Cicolini lấy cảm hứng từ nhà thám hiểm người Pháp - Bỉ thế kỷ XVIII Alexandra David-Néel, nổi tiếng với hành trình đến Tây Tạng khi nơi này còn cấm người nước ngoài. Thiết kế của cô kết hợp mô-típ kiến trúc và hoa anh đào, đồng thời tái hiện khuyên tai jhumka truyền thống cho người dùng hiện đại. Nghệ nhân tráng men Stanislav Reymer đã cùng cô mở rộng giới hạn với men sơn mài, cho phép tạo ra bảng màu Pantone sống động và khả năng biểu đạt mới. Trong khi đó, xưởng Métiers Rares của Jaeger-LeCoultre kết hợp nghệ nhân tráng men, chạm khắc và guilloché để tạo hiệu ứng thiên thể như bầu trời sao trên mẫu Reverso Tribute Nonantième Enamel.
“Ngày nay, các nhà sưu tầm càng đánh giá cao métiers d’art không chỉ vì vẻ đẹp của chúng, mà còn vì họ trân trọng sâu sắc những giờ lao động đã đổ vào mỗi tác phẩm,” Favre nói. “Tráng men là kỹ thuật đòi hỏi thời gian, sự kiên nhẫn và độ tỉ mỉ cao, nên số lượng bị giới hạn, khiến mỗi tác phẩm trở nên quý hiếm. Quan trọng không kém là việc bảo tồn và truyền thừa tinh hoa vì tráng men là một nghệ thuật đang đứng trước nguy cơ thất truyền, và sự tồn tại của nó phụ thuộc vào việc đào tạo những thế hệ nghệ nhân mới.”
Bài viết được chuyển ngữ từ bài viết gốc “What do ancient Cyprus, the Silk Road and a Swiss atelier have in common? The answer is the art of enamelling” của Amrita Katara, đăng trên Tatler Global
