รำลึก 100 ปี วันสวรรคต ‘พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว’ พระผู้มาก่อนกาล...ผู้ทรงนำพาสยามสู่โลกสมัยใหม่

นับตั้งแต่วัยเยาว์ที่เสด็จออกไปทรงศึกษา ณ ประเทศอังกฤษ เมื่อพระชนมายุได้ 12 พรรษา พระองค์ได้สัมผัสความเจริญ ซึมซับวัฒนธรรม และระบบคิดเสรีนิยมตะวันตกอย่างลึกซึ้ง ทอดพระเนตรการปกครอง การศึกษา การทหาร และทรงเข้าใจพลวัตการเปลี่ยนแปลงของโลกสมัยใหม่ เพื่อนำกลับมาใช้พัฒนาสยามอย่างเหมาะสม

พระองค์ทรงศึกษาวิชาหลายแขนง โดยทางทหาร ทรงสำเร็จการศึกษาจากโรงเรียนนายร้อยทหารบกแซนด์เฮิสต์ (Royal Military Academy Sandhurst) สถาบันฝึกสอนทางการทหารของกองทัพสหราชอาณาจักร จากนั้น ได้ทรงเข้าประจําการในกรมทหารราบเบาเดอรัม (Durham Light Infantry) ส่วนทางด้านพลเรือน ทรงศึกษาวิชาประวัติศาสตร์และกฎหมาย ที่วิทยาลัยไครสต์เชิร์ช มหาวิทยาลัยออกซฟอร์ด (University of Oxford) ระหว่างปี พ.ศ. 2442 ถึง 2444

ภายหลังเมื่อเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ พระองค์กลับทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจด้วยความมั่นคงในขัตติยราชประเพณีไทย ไม่ละทิ้งรากเหง้าของความเป็นสยาม ทรงดำรงพระองค์เป็นแบบอย่างแห่งพระราชจรรยานุวัตร ควบคู่ไปกับการปรับประยุกต์ความรู้ด้านนิติศาสตร์และรัฐศาสตร์ เพื่อพัฒนาบ้านเมืองให้ทันสมัย ดังนั้น ความ ‘ทันสมัย’ ในแบบรัชกาลที่ 6 จึงไม่ใช่การลอกเลียนตะวันตก หากเป็นการผสมผสานความรู้ของโลกให้กลมกลืนกับภูมิปัญญาไทย

ดังพระราชดำรัสตอนหนึ่งว่า “ข้าไม่หมายความว่า อะไรดีสำหรับเมืองอังกฤษ จะต้องดีสำหรับเมืองไทยด้วย ตรงกันข้าม ถ้าจะเอาวิธีการของคนอังกฤษมาใช้ทั้งดุ้น ก็จะเป็นการผิดพลาดอย่างมหันต์”

อ่านเพิ่มเติม: โครงการส่งเสริมศิลปาชีพในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระราชดำริที่เปลี่ยนผืนผ้าให้เป็นอนาคต

หนึ่งในพระราชกรณียกิจที่เปลี่ยนโฉมหน้าประเทศ คือการประกาศใช้ พระราชบัญญัติขนานนามสกุล พุทธศักราช 2456 ซึ่งกำหนดให้คนไทยทุกคนมีนามสกุลเป็นครั้งแรก อันเป็นกฎหมายสำคัญที่ไม่เพียงสร้างความเป็นระเบียบเรียบร้อยในสังคม แต่ยังเป็นจุดเริ่มต้นของระบบทะเบียนราษฎรสมัยใหม่ที่มีมาตรฐานสากล ช่วยให้การบริหารประเทศ ทั้งด้านกฎหมาย การคลัง การทหาร และการศึกษา ดำเนินได้อย่างแม่นยำและเที่ยงตรงมากยิ่งขึ้น นับเป็นหนึ่งในหมุดหมายสำคัญแห่งการปฏิรูปสยาม สู่ความเป็นรัฐสมัยใหม่อย่างแท้จริง

ทั้งนี้ นามสกุล ‘สุขุม’ เป็นนามสกุลแรกของประเทศไทย ที่พระราชทานแก่ เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) เสนาบดีกระทรวงนครบาล เมื่อวันที่ 30 พฤษภาคม 2456

ในห้วงเวลาที่โลกเผชิญความผันผวนจากสงครามโลกครั้งที่ 1 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตระหนักถึงความจำเป็นในการกำหนดทิศทางความสัมพันธ์ระหว่างประเทศของสยามอย่างรอบคอบ พระองค์ทรงเลือกข้างฝ่ายสัมพันธมิตร เปิดประตูให้สยามมีที่นั่งบนโต๊ะเจรจาระดับนานาชาติ และเป็นหนึ่งในประเทศผู้ชนะสงคราม ผลลัพธ์สำคัญคือ การยกเลิกสิทธิสภาพนอกอาณาเขต ทำให้สยามเริ่มฟื้นอธิปไตยทางกฎหมายกลับคืนมา นับเป็นความสำเร็จทางการทูตที่ส่งผลยาวนานหลายทศวรรษ

ในปี พ.ศ. 2461 พระองค์ทรงก่อตั้ง ‘ดุสิตธานี’ เมืองจำลองนครประชาธิปไตยภายในพระราชวังดุสิต บนพื้นที่จำลองขนาดเล็กที่มีรัฐธรรมนูญ หนังสือพิมพ์ สภานิติบัญญัติ และการเลือกตั้งในรูปแบบสมบูรณ์ ดุสิตธานีจึงเป็นเสมือน ‘ห้องทดลองทางความคิด’ ที่เปิดโอกาสให้ปัญญาชน ข้าราชบริพาร และพระองค์เอง ได้ทดลองแนวคิดประชาธิปไตยตามแบบยุโรป เพื่อทำความเข้าใจความเหมาะสมและความท้าทาย ก่อนนำมาปรับใช้จริงในสยาม

ดุสิตธานีจึงถือเป็นต้นแบบสำคัญทางความคิดเกี่ยวกับการปกครองรูปแบบใหม่ และเป็นสัญลักษณ์ของพระราชวิสัยทัศน์ที่ก้าวไกลเกินยุคสมัยอย่างแท้จริง

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสืบสานเจตนารมณ์ตามพระราชประสงค์ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) พระราชบิดา ในการวางรากฐานการศึกษาของประเทศ ซึ่งเคยตรัสไว้ว่า “เจ้านายราชตระกูล ตั้งแต่ลูกฉันเปนต้นลงไป ตลอดจนถึงราษฎรที่ต่ำที่สุด จะให้ได้มีโอกาศเล่าเรียนได้เสมอกัน ไม่ว่าเจ้า ว่าขุนนาง ว่าไพร่ เพราะฉนั้น จึงขอบอกได้ว่าการเล่าเรียนในบ้านเมืองเรานี้จะเปนข้อสำคัญที่หนึ่ง ซึ่งฉันจะอุตสาห์จัดให้เจริญขึ้นจงได้” (ยึดการสะกดคำตามที่ปรากฏในเอกสาร)

ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงทรงสถาปนา โรงเรียนข้าราชการพลเรือนฯ ให้เป็น ‘จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย’ ในปี พ.ศ. 2459 ซึ่งถือเป็นมหาวิทยาลัยแห่งแรกของประเทศไทย เป็นการขยายการศึกษาให้กว้างขวางยิ่งขึ้น คือไม่เฉพาะสำหรับผู้ที่จะเล่าเรียนเพื่อรับราชการเท่านั้น แต่รวมถึงผู้ที่ประสงค์จะศึกษาขั้นสูงให้เข้าเรียนได้ทั่วถึงกัน โดยในช่วงแรกมีการจัดการศึกษาเป็น 4 คณะ ได้แก่ คณะรัฐประศาสนศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ คณะวิศวกรรมศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์และวิทยาศาสตร์

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตั้งพระราชหฤทัยให้สถาบันแห่งนี้เป็นที่ผลิตบุคลากรผู้มีความรู้เท่าทันโลกสมัยใหม่ เป็นแหล่งบ่มเพาะปัญญาชนที่สามารถพัฒนาประเทศไปสู่ความเจริญได้สำเร็จ

อีกหนึ่งพระบรมราโชบายที่สำคัญในการส่งเสริมการศึกษา คือ การก่อตั้งโรงเรียนมหาดเล็กหลวง เมื่อปี พ.ศ. 2453 เพื่อแทนวัดประจำรัชกาลในเชิงสัญลักษณ์ เนื่องจากทรงพระราชดำริว่า พระอารามนั้นมีมากแล้ว และการสร้างอารามในสมัยก่อนนั้นก็เพื่อบำรุงการศึกษาของเยาวชนของชาติ จึงทรงโปรดให้สร้างโรงเรียนขึ้นแทนเป็นแหล่งเรียนรู้สำหรับเยาวชน ซึ่งต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็น ‘วชิราวุธวิทยาลัย’ ในสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 

โดยสถาบันแห่งนี้มีการจัดการศึกษาตามรูปแบบโรงเรียนประจำ Public School ของอังกฤษ มุ่งบ่มเพาะสุภาพบุรุษให้มีคุณธรรม ความรู้ และความเป็นผู้นำ รวมทั้งส่งเสริมกิจกรรมอื่นๆ ทั้งกีฬา ดนตรี ศิลปะและการละคร ซึ่งสะท้อนรากฐานการศึกษาแบบองค์รวม (holistic education)

วชิราวุธวิทยาลัย จึงนับเป็นหนึ่งในโรงเรียนชั้นนำ ที่ผลิตผู้นำของประเทศในหลากหลายสาขา สอดคล้องกับพระราชปณิธานเรื่อง ‘การศึกษาเพื่อสร้างรัฐสมัยใหม่’ อย่างแท้จริง

นอกจากนั้น ในปี พ.ศ. 2454 พระองค์ยังทรงก่อตั้ง ‘กองเสือป่า’ (Wild Tiger Corps) เพื่อปลูกฝังความรักชาติ ความสามัคคี และจิตสำนึกสาธารณะในหมู่ข้าราชการและประชาชน เป็นหน่วยอาสาที่มุ่งสร้างพลเมืองดี ซึ่งมีความเข้มแข็งและความรับผิดชอบ

โครงสร้างการฝึกระเบียบวินัยของกองเสือป่าได้รับอิทธิพลจากระบบทหารแบบอังกฤษ แต่ถูกปรับให้เข้ากับลักษณะของสยาม สะท้อนพระราชดำริในการสร้าง ‘พลังพลเมือง’ ก่อนที่แนวคิดดังกล่าวจะขยายขอบเขตมาสู่เยาวชน ผ่านการก่อตั้งกิจการลูกเสือ โดยพระองค์ได้พระราชทานคำขวัญแก่ลูกเสือว่า ‘เสียชีพอย่าเสียสัตย์’ และได้ทรงสถาปนา ‘ลูกเสือหลวง’ ขึ้นเป็นกองแรกที่โรงเรียนมหาดเล็กหลวง หรือวชิราวุธวิทยาลัยในปัจจุบัน

นอกจากผลงานสำคัญข้างต้นแล้ว พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ยังทรงส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม วรรณคดี การละคร และมรดกทางภูมิปัญญาที่งดงาม โดยพระองค์ทรงกำหนดให้ ‘ธงไตรรงค์’ เป็นธงชาติไทยใน พ.ศ. 2460 แทนธงรูปช้างเผือก เพื่อสะท้อนความทันสมัย ความเรียบง่าย และเป็นสากล สามารถใช้ร่วมกับประเทศต่างๆ บนเวทีโลกได้ โดยยังคงความหมายของชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ไว้อย่างครบถ้วน

ธงไตรรงค์จึงไม่ใช่แค่เพียงสัญลักษณ์ แต่คือข้อความแห่ง ‘อธิปไตยและความเป็นชาติ’ ที่ปรากฏอยู่ในชีวิตประจำวันของคนไทยทุกยุคสมัย

พระองค์ยังทรงเป็นผู้บุกเบิกแนวคิดเกี่ยวกับ ‘ชาติ’ ในโลกสมัยใหม่ ผ่านพระอัจฉริยภาพอันล้ำลึกด้านวรรณกรรมและวรรณคดีไทย จนได้รับการยกย่องให้เป็นหนึ่งในกวีและนักเขียนคนสำคัญที่สุดของสยาม ผ่านผลงานกว่า 1,000 ชิ้น ทั้งงานร้อยแก้ว ร้อยกรอง บทความ บทละคร และงานแปล ตลอดจนบทเพลงและสุนทรพจน์อันงดงาม

ตัวอย่างผลงานที่สำคัญ ได้แก่ บทพระราชนิพนธ์แปล เวนิสวาณิช (The Merchant of Venice) ของวิลเลียม เชกสเปียร์ นับว่าเป็นการนำวรรณกรรมตะวันตกคลาสสิกมาเผยแพร่ให้เป็นที่รับรู้แก่ชาวสยามในวงกว้าง หรือ มัทนะพาธา ผลงานพระราชนิพนธ์ที่เล่าถึงตำนานแห่งดอกกุหลาบ เป็นวรรณคดีที่ได้รับยกย่องว่าเป็นยอดบทละครพูดคำฉันท์ หนึ่งในหนังสือดี 100 เล่มที่คนไทยควรอ่าน 

นอกจากนั้น พระองค์ยังปลูกฝังค่านิยมเกี่ยวกับความรักชาติ ความเสียสละสามัคคี และหน้าที่พลเมือง ในบทละครพูดคำกลอนอย่าง พระร่วง รวมถึง หัวใจนักรบ ผ่านมุมมองก้าวหน้าและอารมณ์ขันอันเฉียบคม ซึ่งอุดมการณ์เหล่านี้ได้หลอมรวมกลายเป็นรากฐานทางความคิดของสังคมยุคใหม่ และพาสยามก้าวสู่ความเป็นรัฐสมัยใหม่ได้อย่างสง่างาม

ในปี พ.ศ. 2524 องค์การการศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ หรือยูเนสโก (UNESCO) ได้ยกย่องพระเกียรติคุณของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวว่า ทรงเป็นบุคคลสำคัญของโลก ผู้มีผลงานดีเด่นด้านวัฒนธรรม

ตลอดพระชนมชีพของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว สิ่งที่พระองค์ทรงมอบไว้ให้สยามมิใช่เพียงระบบ กฎหมาย หรือสถาบัน หากคือ ‘จิตวิญญาณแห่งความเป็นชาติ’ ในความหมายทันสมัยและลึกซึ้งที่สุด พระองค์คือกษัตริย์ผู้มาก่อนกาล ผู้ทรงนำพาสยามสู่ความเป็นอารยะ เป็นแสงนำทางที่ยังส่องประกายในประวัติศาสตร์ไทย และเป็นมรดกแห่งปัญญาที่กาลเวลาก็มิอาจลบเลือน

อ่านเพิ่มเติม:

เป๊ก เศรณี ชาญวีรกูล กับชีวิตการเป็น ‘ลูกนายกฯ’ และมรดกทางความคิดของครอบครัว ‘ชาญวีรกูล’ ที่ถูกถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่น

เรื่องเล่าแสนอันอบอุ่นจากสามผู้ร่วมก่อตั้งเบเกอรี่ มิวสิค (Bakery Music) ‘บอย–สุกี้–สมเกียรติ’ และคอนเสิร์ตครั้งใหญ่ในรอบ 30 ปี

จีโน่ อาฒยา ฐิติกุล นักกอล์ฟหญิงไทยมือหนึ่งของโลก ขึ้นแท่น ‘นักกอล์ฟยอดเยี่ยมแห่งปี’ หลังคว้าแชมป์ CME Group Tour