Tạm biệt Jane Goodall: Biểu tượng viết nên di sản hy vọng cho nhân loại và thiên nhiên

Khám phá chấn động sau đó đã làm thay đổi hoàn toàn cách loài người nhìn nhận chính mình. Chỉ sau vài tháng trong rừng Gombe, Jane Goodall đã quan sát thấy một con tinh tinh tên là David Greybeard biết tuốt lá khỏi cành cây để chế tạo công cụ “câu” mối - một hành vi mà trước đó, khoa học vẫn tin rằng chỉ con người mới có khả năng thực hiện. Khi nghe về phát hiện này, Louis Leakey đã tuyên bố một câu nói nổi tiếng làm rung chuyển giới khoa học: “Giờ đây, chúng ta phải định nghĩa lại khái niệm công cụ, định nghĩa lại con người, hoặc chấp nhận rằng tinh tinh cũng là con người.”

Khoảnh khắc đó đã phá vỡ ranh giới tưởng như bất khả xâm phạm giữa con người và muôn loài, khởi đầu cho một hành trình nghiên cứu kéo dài suốt 60 năm và vẫn tiếp tục cho đến ngày nay. Không dừng lại ở đó, Goodall còn thách thức những chuẩn mực nghiên cứu khoa học thời bấy giờ khi gọi tên từng con tinh tinh thay vì đánh số, và kiên định với quan điểm rằng chúng có cá tính, trí tuệ và cảm xúc riêng biệt, những điều từng bị xem là cảm tính, thiếu căn cứ. Nhưng chính sự cảm tính ấy, được dẫn dắt bằng trực giác và quan sát sâu sắc, đã trở thành cuộc cách mạng trong khoa học hành vi và nhận thức động vật.

Cuộc sống bình lặng của một nhà nghiên cứu đơn độc đã khép lại vào năm 1986, khi một hội nghị khoa học cho thấy thực trạng đáng báo động về nạn phá rừng và sự suy giảm nghiêm trọng số lượng tinh tinh trên khắp châu Phi. Kể từ đó, trọng tâm cuộc đời Jane Goodall chuyển từ nghiên cứu sang cứu lấy. Viện Jane Goodall (Jane Goodall Institute – JGI), vốn được thành lập vào năm 1977, cũng nhanh chóng mở rộng sứ mệnh khi nhận ra rằng chỉ riêng khoa học là không đủ để cứu các loài linh trưởng khỏi bờ vực tuyệt chủng.

Sự chuyển mình đó đã đưa Goodall từ khu rừng Gombe ra thế giới, trở thành một nhà ngoại giao môi trường không mệt mỏi – trung bình bà dành hơn 300 ngày mỗi năm để đi khắp hành tinh truyền đi thông điệp khẩn thiết về hành tinh đang bị tổn thương. Bà kết nối cuộc sống của các cá thể tinh tinh tại Gombe với cuộc khủng hoảng khí hậu toàn cầu, trở thành biểu tượng sống cho nhận thức sinh thái hiện đại. Với những đóng góp không ngừng nghỉ, Jane Goodall được vinh danh bằng nhiều giải thưởng cao quý nhất thế giới: bà được phong tước hiệu Dame của Đế quốc Anh vào năm 2004, được Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc bổ nhiệm làm Sứ giả Hòa bình vào năm 2002, và gần đây nhất là Huân chương Tự do của Tổng thống Mỹ do Tổng thống Joe Biden trao tặng vào tháng 1/2025.

Sự nghiệp của bà không chỉ mở lối cho công cuộc bảo tồn toàn cầu, mà còn phá vỡ những giới hạn định kiến giới trong giới khoa học. Các nghiên cứu hành vi linh trưởng dài hạn trên thế giới hiện nay phần lớn do phụ nữ dẫn dắt - một thực tế mà chính bà từng nhận xét: “Việc là phụ nữ thực sự giúp tôi trong một số trường hợp trên thực địa.”

Đọc thêm: Nhà bảo tồn huyền thoại Jane Goodall và bài học môi trường cho mọi thế hệ

Sự chuyển đổi của bà từ một nhà khoa học nhút nhát thành một "biểu tượng" nổi tiếng là một lựa chọn được tính toán vì lợi ích của hành tinh: "Tôi đột nhiên nhận ra: nếu tôi thực sự muốn thay đổi thế giới và khiến mọi người hiểu được họ cần phải làm gì, thì tốt hơn hết là tôi nên tận dụng danh tiếng này."

Ở trung tâm hành trình vận động toàn cầu của Jane Goodall là một triết lý đạo đức sâu sắc: bà bác bỏ hoàn toàn tư duy “lấy con người làm trung tâm”. Tất cả những gì bà làm là để phá bỏ bức tường vô hình mà con người dựng lên giữa mình và tự nhiên, kêu gọi chúng ta nhìn nhận mối liên hệ sống còn giữa mọi dạng sống trên Trái đất.

Dù đã dành nhiều thập kỷ chứng kiến tác động tàn phá của chủ nghĩa tiêu dùng với lời cảnh báo không khoan nhượng rằng “nếu chúng ta cứ tiếp tục sống như hiện tại, nhân loại sẽ tự hủy diệt” – bà chưa từng đầu hàng tuyệt vọng. Thông điệp xuyên suốt của Jane Goodall là một thông điệp của hy vọng hành động.

Nguồn cảm hứng lớn nhất của bà không đến từ lý tưởng, mà đến từ sự kiên cường đáng kinh ngạc của thiên nhiên – và quan trọng nhất, từ thế hệ trẻ. Chính họ là nơi bà đặt niềm tin để tiếp tục duy trì ánh lửa của hy vọng và thay đổi tích cực trong một thế giới đầy biến động.

Đọc thêm: Tiến sĩ Jane Goodall, Nhà nghiên cứu về tập tính và bảo tồn động vật: “Thế hệ trẻ vẫn có thể cứu lấy hành tinh”

Niềm tin vào thế hệ trẻ ấy đã được hiện thực hóa qua chương trình đặc trưng của Viện Jane Goodall: Roots & Shoots – một phong trào thanh thiếu niên toàn cầu về môi trường và nhân đạo, hiện kết nối hàng nghìn bạn trẻ tại hơn 70 quốc gia. Họ cùng nhau hành động để kiến tạo một thế giới tốt đẹp hơn, minh chứng cho quan điểm: “Thanh niên không chỉ là tương lai, họ chính là hiện tại.”

Bài học cuối cùng và mạnh mẽ nhất mà Goodall để lại cho thế giới là một thông điệp về trách nhiệm cá nhân triệt để. Bà hiểu rằng hình tượng của một huyền thoại có thể thu hút sự chú ý toàn cầu, nhưng sức mạnh tạo ra thay đổi thực sự nằm ở từng cá nhân, từng hành động được truyền cảm hứng bởi thông điệp của bà:

“Mỗi con người trên hành tinh này đều tạo ra tác động mỗi ngày – và hầu hết chúng ta đều có quyền lựa chọn: mình sẽ để lại tác động như thế nào.”

ĐỌC NGAY

R.I.P Robert Redford: Nhìn lại sự nghiệp huy hoàng của một huyền thoại Hollywood

Hành trình vượt “bản tuyên án” sức khoẻ và xây dựng môi trường bền vững từ doanh nhân Christophe Bariou

Trang Nguyễn, Nhà sáng lập WildAct: “Thách thức trong bảo tồn bắt nguồn từ con người, và giải pháp cũng đến từ con người”