Cover Ở ngưỡng gần 90, tác giả Đỗ Thái Bình vừa ra mắt công trình khảo cứu lịch sử ‘Ba người vượt ngục Guyane’, kết quả của một hành trình miệt mài kéo dài nhiều thập niên nhằm đi tìm sự thật về những nhà Nho Việt Nam bị lưu đày tại thuộc địa Nam Mỹ của Pháp.
Ở ngưỡng gần 90, tác giả Đỗ Thái Bình vừa ra mắt công trình khảo cứu lịch sử ‘Ba người vượt ngục Guyane’, kết quả của một hành trình miệt mài kéo dài nhiều thập niên nhằm đi tìm sự thật về những nhà Nho Việt Nam bị lưu đày tại thuộc địa Nam Mỹ của Pháp.
1 / 1
Ở ngưỡng gần 90, tác giả Đỗ Thái Bình vừa ra mắt công trình khảo cứu lịch sử ‘Ba người vượt ngục Guyane’, kết quả của một hành trình miệt mài kéo dài nhiều thập niên nhằm đi tìm sự thật về những nhà Nho Việt Nam bị lưu đày tại thuộc địa Nam Mỹ của Pháp
Hãy tưởng tượng bạn bị lưu đày cách quê hương hơn 12.000 hải lý, giữa rừng nhiệt đới Nam Mỹ, nơi sóng dữ và bão tố ngự trị. Hơn một thế kỷ trước, ba chí sĩ Việt Nam, Lý Liễu, Nguyễn Quang Diêu, và Đỗ Văn Phong đã biến giấc mơ tự do thành hiện thực trong một cuộc đào thoát nghẹt thở từ nhà tù Guyane thuộc Pháp.
Cuộc phiêu lưu kỳ lạ của họ diễn ra trong thời kỳ mà chỉ có số ít người Việt chính thức bước chân ra nước ngoài theo con đường du học, buôn bán hay ngoại giao. Họ không thuộc trường hợp nào trong số ấy. Bản án tù đầy vì chống chế độ thực dân Pháp đã dồn họ cùng những người đồng chí tới thuộc địa Guyane, qua những vùng được sách vở mô tả lại là “sóng to to gió lớn”, “trung tâm bão nhiệt đới”. Nhưng hành trình vượt thoát khỏi đảo ngục tù, bôn ba qua biết bao xứ sở xa lạ như Odyssey trở về quê hương Ithaca mới thực sự là điểm nhấn. Chúng đã trở thành đề tài của nhiều nghiên cứu mà mới nhất trong số này là Ba người vượt ngục Guyane của kỹ sư hàng hải Đỗ Thái Bình.
Là một chuyên gia trong lĩnh vực hàng hải, Đỗ Thái Bình đã nỗ lực tái hiện toàn bộ hải trình mà Đỗ Văn Phong, Nguyễn Quang Diêu, Lý Liễu đã vượt qua. Họ thực sự đã đi một vòng trái đất từ Hải Phòng (Việt Nam) đến El-Harrach (Algeria), bị áp giải về Guyane (thuộc địa hải ngoại của Pháp tại Nam Mỹ), đào thoát sang Trinidad và Tobago, ghé qua New York (Mỹ), cập bến Hongkong rời về Quảng Châu (Trung Quốc), trước khi đặt chân lên quê hương...
Nhiều địa điểm mà họ từng dừng chân, theo ghi chép của Đỗ Thái Bình, vốn là nơi ngục thất giờ đây chỉ còn là những điểm tham quan đẹp đẽ và bình lặng. Đôi chỗ phố thị, làng xá sôi động đã thành dĩ vãng. Số khác đương được phục dựng lại vì mục đích thương mại. Dẫu vậy, bóng dáng, giai thoại về những người Việt Nam vẫn đang ẩn hiện trên từng miền đất đó.
Đọc thêm: Legacy 80: 5 khách sạn Hà Thành biến kỳ nghỉ lễ 2/9 thành tác phẩm nghệ thuật
Maison Carrée: Lối vào của những kẻ lưu đày
Cuộc phiêu lưu bắt đầu không phải ở Guyane, mà tại El-Harrach, Algeria – một thị trấn mà người Pháp gọi là Maison Carrée, với những pháo đài mái vuông mang đậm phong cách Hồi giáo. Nằm gần cảng Alger, giữa những đầm lầy u tịch, Maison Carrée là trạm trung chuyển lạnh lẽo cho các tù nhân thuộc địa. Lý Liễu, Nguyễn Quang Diêu, và Đỗ Văn Phong đã bị giam trong tòa pháo đài cổ được mô tả như “lăng mộ im ỉm” này suốt ba tháng. Họ trải qua những thủ tục khắc nghiệt, chờ đợi số phận đưa đẩy đến các nhà tù thuộc địa Guyane, Gabon, hay Obock.
Above Ở ngưỡng gần 90, tác giả Đỗ Thái Bình vẫn miệt mài bên các công trình nghiên cứu.
Ở ngưỡng gần 90, tác giả Đỗ Thái Bình vẫn miệt mài bên các công trình nghiên cứu.
1 / 1
Ngày nay, El-Harrach vẫn lưu giữ nét quyến rũ của quá khứ. Cây cầu trắng El Harach nối cảng biển với thị trấn, cùng Tòa thị chính từ năm 1870, là những điểm nhấn kiến trúc gợi nhớ thời kỳ thuộc địa. Nhưng pháo đài giam giữ năm xưa đã biến mất, nhường chỗ cho một Algeria hiện đại. Du khách có thể dạo bước trên những con phố mang dấu ấn Hồi giáo, thưởng thức cà phê Ả Rập, và cảm nhận hơi thở lịch sử nơi ba chí sĩ cùng những người đồng chí từng bị giam cầm.
Guyane: Địa ngục xanh, lòng người bất khuất
Sau 14 ngày đêm bị nhốt trong lồng sắt trên tàu chở tù, ba chí sĩ đặt chân đến Guyane – một thuộc địa được mệnh danh là “Địa Ngục Xanh”. Toàn vùng đất này, như Đỗ Thái Bình mô tả, là một nhà tù khổng lồ, với các trại giam trải dài từ sông Maroni ở phía Tây đến sông Oyapock ở phía Đông, và trên các đảo Cứu Rỗi: Vương giả, St Joseph, và Đảo Quỷ. Lý Liễu, Nguyễn Quang Diêu, và Đỗ Văn Phong bị giam tại trại Malgaches, hạ lưu sông Maroni, nơi họ đối mặt với công việc sản xuất than nặng nhọc và những hình phạt khắc nghiệt.
Above Để mang đến những câu chuyện chân thật về hành trình vượt ngục của những chí sĩ nhà Nho yêu nước, tác giả Đỗ Thái Bình đã thực địa nhiều vùng đất.
Để mang đến những câu chuyện chân thật về hành trình vượt ngục của những chí sĩ nhà Nho yêu nước, tác giả Đỗ Thái Bình đã thực địa nhiều vùng đất.
1 / 1
Nhưng Guyane không thể giam cầm tinh thần Việt Nam. Người Việt bị lưu đày nơi đây đã để lại dấu ấn sâu đậm, từ khu nhà lao mang tên Bagne des Annamites đến những làng chài An Nam dọc sông Maroni. Để tưởng nhớ quê hương, họ xây nhà kiểu Việt, hành nghề đánh cá, và mang phở – món ăn truyền thống – đến vùng đất nhiệt đới xa lạ. Những làng chài ấy thường bị dân địa phương nhầm lẫn là “làng Hoa”, không chỉ là nơi tạm cư mà còn là mạng lưới hỗ trợ các cuộc vượt ngục. Chính tại đây, Lý Liễu kết nối với cộng đồng Hoa-Việt, đặt nền móng cho cuộc đào thoát táo bạo năm 1917.
Ngày nay, Guyane là điểm đến du lịch sinh thái với vẻ đẹp hoang sơ. Du khách có thể khám phá đảo Cứu Rỗi, nơi từng là nhà tù, hay thả mình trên sông Maroni, cảm nhận sức sống của những vùng đất xưa kia từng là chốn rừng thiêng, nước độc. Nếu may mắn, bạn có thể tìm thấy một nhà hàng Việt Nam ở St Laurent, nơi phở hiện diện như minh chứng hồi ức về những người bị lưu đày biệt xứ.
Từ Trinidad Đến New York: Mưu trí trên đại dương
Vượt ngục khỏi Guyane không phải chuyện dễ. Hoàng đế Napoleon đệ Tam từng ví rừng và biển là “những gã sen đầm” ngăn cản mọi tù nhân. Nơi đây, có hơn 9.000 cuộc đào tẩu đã diễn ra, nhưng đa phần thất bại. Tuy nhiên, Lý Liễu, Nguyễn Quang Diêu, và Đỗ Văn Phong không chọn con đường liều lĩnh đơn độc. Họ mưu trí cải trang thành thương nhân Hoa kiều, vượt biển đến cảng Port-of-Spain ở Trinidad và Tobago – một hải trình dài nhưng an toàn hơn so với phương án của Henri Charrière, nhà văn – tù nhân nổi tiếng của Guyane .
Tại Port-of-Spain, Lý Liễu đổi tên thành Joseph Lee, lập nghiệp trên phố Charlotte – trung tâm của cộng đồng Hoa kiều. Phố này, nay vẫn sầm uất, là nơi du khách có thể thưởng thức ẩm thực Caribe-Hoa, tham gia lễ hội đường phố, và cảm nhận nhịp sống sôi động của Trinidad. Dù các tòa nhà cổ đã nhường chỗ cho hiện đại, di sản Hoa kiều vẫn hiển hiện qua những món ăn và văn hóa.
Above Trên hành trình theo dấu chân của ba chí sĩ nhà Nho vượt ngục Guyane, tác giả Đỗ Thái Bình không bước đi đơn độc. Bên cạnh ông luôn có sự đồng hành và thấu hiểu từ người bạn đời là bà Tô Minh Nguyệt.
Trên hành trình theo dấu chân của ba chí sĩ nhà Nho vượt ngục Guyane, tác giả Đỗ Thái Bình không bước đi đơn độc. Bên cạnh ông luôn có sự đồng hành và thấu hiểu từ người bạn đời là bà Tô Minh Nguyệt.
1 / 1
Từ Trinidad, cả ba tiếp tục hành trình đến New York, dừng chân tại đảo Angel – một bến đỗ của di dân châu Á. Họ hòa mình vào cộng đồng Hoa kiều, ẩn thân giữa những con phố lộn xộn và nhộn nhịp. Bảo tàng trên đảo Angel ngày nay vẫn lưu giữ câu chuyện của những người di cư, gợi nhớ tâm trạng xa nhà của ba chí sĩ. Du khách đến New York có thể ghé Chinatown, thưởng thức phở Việt, và tưởng tượng về những ngày tháng ba người đàn ông ấy từng lưu trú nơi đây, trong khi chờ đợi một chuyến tàu về nhà.
Quảng Châu: Giao điểm của Cách mạng
Hành trình không dừng lại ở Mỹ. Từ New York, ba chí sĩ lên những con tàu viễn dương khổng lồ, hướng về Hồng Kông, rồi đến Quảng Châu – trung tâm của các phong trào cách mạng châu Á. Nguyễn Quang Diêu lưu lạc đến Tứ Xuyên trước khi đặt chân đến Quảng Châu, nơi ông đứng trước Hoàng Hoa Cương – nghĩa trang của các liệt sĩ cách mạng, trong đó có Phạm Hồng Thái. Lý Liễu, đổi tên thành Lý Phùng Xuân, trở về Việt Nam năm 1929, tiếp tục hoạt động cách mạng đến 1964. Đỗ Văn Phong, cải trang thành người Hoa, nương náu trong Nam, mang theo tinh thần bất khuất.
Above Tác giả Đỗ Thái Bình cùng công trình nghiên cứu “Ba người vượt ngục ở Guyane”.
Tác giả Đỗ Thái Bình cùng công trình nghiên cứu “Ba người vượt ngục ở Guyane”.
1 / 1
Sang thế kỷ XXI, Quảng Châu đã vươn mình thành một đô thị hiện đại, nhưng Hoàng Hoa Cương vẫn là điểm đến thiêng liêng, dành cho những ai yêu lịch sử. Du khách có thể dạo bước qua các con phố ẩm thực, thưởng thức dim sum, và cảm nhận hơi thở của một thời kỳ cách mạng sục sôi, nơi ba chí sĩ từng đặt chân.
Điều kỳ diệu là hành trình của Lý Liễu, Nguyễn Quang Diêu, và Đỗ Văn Phong không phải duy nhất. New York, Hồng Kông, Quảng Châu – những địa danh này cũng là nơi lãnh tụ Hồ Chí Minh và chí sĩ Trần Trọng Khiêm từng đặt chân. Các địa danh này, như những giao điểm định mệnh, không chỉ là bối cảnh của những cuộc đào thoát mà còn là nơi hội tụ lý tưởng cách mạng, kết nối những con người xa lạ với khát khao cháy bỏng vì độc lập và tự do. Đỗ Thái Bình, qua nghiên cứu tỉ mỉ, đã tái hiện không chỉ một cuộc vượt ngục, mà còn một hành trình văn hóa, nơi người Việt mang phở, làng chài, và tinh thần bất khuất đến những miền đất xa xôi.
Từ sông Maroni đến phố Charlotte, từ đảo Angel đến Hoàng Hoa Cương, câu chuyện của ba nhà cách mạng là minh chứng cho lòng yêu quê hương tha thiết, sức mạnh của con người trước nghịch cảnh. Khi bạn có dịp dạo bước ở Trinidad, New York, hay Quảng Châu hôm nay, hãy nhớ rằng, đâu đó trên những địa danh ấy, dấu chân Việt Nam vẫn đang kể lại một hành trình bất tận.
Tác giả Đỗ Thái Bình tốt nghiệp chuyên ngành Vỏ tàu thủy tại Trường Đại học Giao thông Vận tải vào năm 1966. Trong nhiều thập niên, ông từng giữ vai trò quan trọng trong ngành đóng tàu, đồng thời là thành viên của các tổ chức chuyên môn quốc tế như Hội Đóng tàu Hoàng gia Anh (MRINA) và Hội Đóng tàu Hoa Kỳ (MSNAME). Hiện, ông đảm nhiệm vai trò Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kỹ thuật Công nghiệp Tàu thủy Việt Nam (VISIA).
Ông còn là một dịch giả và nhà nghiên cứu độc lập, đặc biệt quan tâm đến di sản hàng hải lẫn các vấn đề lịch sử liên quan đến người Việt lưu vong đầu thế kỷ XX. Ông từng chuyển ngữ nhiều công trình chuyên khảo về ngành hàng hải như Từ điển bách khoa hàng hải, Thuyền buồm Đông Dương, Đường trên biển, “Trong thế giới tàu thuyền... Cũng chính niềm say mê ấy đã dẫn lối ông tìm về hành trình vượt ngục đầy bi tráng của những người lính thuộc địa, đặc biệt là ông nội mình – chí sĩ Đỗ Văn Phong, thông qua công trình nghiên cứu cuốn sách Ba người vượt ngục Guyane.
Ở ngưỡng gần 90, tác giả Đỗ Thái Bình vừa ra mắt công trình khảo cứu lịch sử ‘Ba người vượt ngục Guyane’, kết quả của một hành trình miệt mài kéo dài nhiều thập niên nhằm đi tìm sự thật về những nhà Nho Việt Nam bị lưu đày tại thuộc địa Nam Mỹ của Pháp.
Bài viết đăng tải từ nội dung gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 08/2025
ĐỌC NGAY
Legacy 80: DTAP và Kawaii Tuấn Anh - Vượt qua giới hạn để đưa niềm tự hào Việt Nam vươn xa
Legacy 80: Họa sĩ Pháp - Việt Clément Baloup và những khung tranh vẽ lại ký ức kiều bào bị lãng quên
Credits
Photography: Lê Lai
