Cover Từ nghiên cứu giáo dục toàn cầu đến thơ ca và âm nhạc, giáo sư Phan Lê Hà tìm những cách khác nhau để khám phá con người và tạo dựng tri thức
Từ nghiên cứu giáo dục toàn cầu đến thơ ca và âm nhạc, giáo sư Phan Lê Hà tìm những cách khác nhau để khám phá con người và tạo dựng tri thức
1 / 1
Từ nghiên cứu giáo dục toàn cầu đến thơ ca và âm nhạc, giáo sư Phan Lê Hà tìm những cách khác nhau để khám phá con người và tạo dựng tri thức
Giáo sư Phan Lê Hà dành phần lớn sự nghiệp học thuật để tìm hiểu cách tri thức được hình thành, lưu chuyển và diễn giải giữa những nền văn hóa. Từ Australia, Mỹ, Brunei đến Đài Loan và Anh, hành trình nghiên cứu và giảng dạy của chị trải dài qua nhiều hệ thống giáo dục, nhiều cộng đồng và bối cảnh xã hội khác nhau. Hiện tại, ngoài việc là Giáo sư chính thức tại Đại học Quốc gia Chung Cheng, Đài Loan và Giáo sư danh dự tại University College London (UCL); chị còn góp phần mở rộng không gian đối thoại học thuật về Việt Nam qua sáng kiến Engaging With Vietnam, cùng bộ sách và tạp chí Global Vietnam do chị đồng sáng lập với nhà sử học Liam C. Kelley.
Song song với nghiên cứu và giảng dạy, thơ ca, văn xuôi và âm nhạc luôn hiện diện trong đời sống của giáo sư Phan Lê Hà. Chị viết bằng cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh, hợp tác với các nghệ sĩ, nhạc sĩ trong những dự án sáng tác, đồng thời tìm cách đưa thơ vào đối thoại với những vấn đề học thuật. Với chị, các thực hành ấy thuộc về những phương diện khác nhau của cùng một hành trình khám phá con người và thế giới. Đặt bên cạnh sự nghiệp nghiên cứu, chúng gợi ra những câu hỏi đáng suy ngẫm: nghệ thuật có thể đóng góp gì cho quá trình tạo lập tri thức? Liệu thơ ca, âm nhạc hay những hình thức biểu đạt khác có thể mở ra những cách quan sát, diễn giải mà các phương pháp học thuật quen thuộc chưa chạm tới?
Đọc thêm: Futures in Education: Chuyển hóa tri thức thành phát triển
Viết như là thở
Chị có thể chia sẻ về cách mình duy trì việc viết bên cạnh công việc nghiên cứu và giảng dạy?
Tôi vẫn thường nói viết như là thở. Với tôi, viết khá tự nhiên, không nhất thiết phải bắt đầu từ một mục tiêu hay một kế hoạch cụ thể. Tôi viết tay nhiều, có thể ghi chép vào sổ, giấy ăn hay mặt sau của một mảnh giấy bất kỳ. Trong quá trình nghiên cứu, tôi nghe được nhiều câu chuyện và gặp những con người có những hành trình sống khác nhau. Tôi thường ghi lại những điều khiến mình suy nghĩ, rồi đến một lúc nào đó xâu chuỗi chúng thành câu chuyện hoặc bài thơ. Khi đã thích một điều gì, tôi thường muốn theo đuổi đến cùng, ít khi bỏ giữa chừng. Tôi cũng luôn muốn tìm tòi điều mới mẻ, tránh lặp lại chính mình trong những gì viết ra.
1 / 1
Những người chị gặp đã ảnh hưởng thế nào đến cách chị nhìn con người và đời sống?
Trong quá trình nghiên cứu, tôi có dịp gặp những người lao động di cư, trong đó có người Việt Nam và người Bangladesh. Tôi nhớ những cuộc gặp ở Malaysia và tại các sân bay ở Hàn Quốc, mỗi người đều có những câu chuyện riêng về công việc, gia đình, những hy vọng và cả những điều chưa biết sẽ xảy ra trong tương lai. Tôi luôn lắng nghe họ kể về cuộc đời mình. Qua những câu chuyện ấy, tôi nhìn thấy con người phía sau những khái niệm rộng như di cư, lao động hay toàn cầu hóa. Khi một người tin tưởng và chia sẻ câu chuyện của họ với mình, đó đã là một điều đáng quý. Những trải nghiệm như thế tiếp tục ở lại trong tôi và ảnh hưởng đến cách tôi quan sát thế giới.
Đọc thêm: [Futures in Education] Thông hiểu tài chính: Nền tảng cho thế hệ trẻ
Khi thơ bước vào học thuật
Chị nhìn nhận mối quan hệ giữa sự nhạy cảm trong sáng tác và công việc nghiên cứu như thế nào?
Tôi không nghĩ mình có thể tách riêng con người nghiên cứu với con người sáng tác của mình. Khi làm bất cứ việc gì, tôi cũng đặt toàn bộ tâm trí vào đó. Những trải nghiệm sống, cảm xúc, điều tôi quan sát được, câu hỏi tôi quan tâm đều có thể ảnh hưởng đến cách tôi nghiên cứu Trong học thuật, đôi khi có những khuôn khổ khiến mình cảm thấy bị giới hạn. Tôi từng được người hướng dẫn khuyến khích tìm những cách tiếp cận khác, thay vì chỉ đi theo những lối mòn có sẵn. Điều đó giúp tôi hiểu rằng nghiên cứu cũng cần sự tò mò và sẵn sàng thử nghiệm. Khả năng quan sát và đặt câu hỏi đều rất có ý nghĩa với cả nghệ thuật lẫn quá trình tạo ra tri thức.
Nghiên cứu cũng cần sự tò mò và sẵn sàng thử nghiệm, khả năng quan sát và đặt câu hỏi đều có ý nghĩa với cả nghệ thuật lẫn quá trình tạo ra tri thức
Những người thầy, người hướng dẫn đã ảnh hưởng đến quan niệm của chị về giáo dục như thế nào?
Tôi nghĩ mình rất may mắn vì đã gặp những người thầy cô luôn khuyến khích học trò đi theo những hướng khác biệt. Tôi học chuyên Toán từ cấp một và dù vẫn yêu Toán, tôi luôn cảm thấy các bạn trong lớp giỏi hơn mình rất nhiều. Khi mọi người đều muốn thi học sinh giỏi Toán, tôi lại xin thầy cho mình thi học sinh giỏi Văn. Thầy đồng ý và bảo tôi cứ học Văn đi. Đến giờ, tôi vẫn xem thầy là một trong những người thầy tuyệt vời nhất của mình.
Tôi nghĩ điều đáng quý ở những người thầy như vậy là họ có thể nhìn thấy những tiềm năng ở học trò, kể cả những khả năng chưa bộc lộ rõ, và sẵn lòng khuyến khích các em theo đuổi điều mình thực sự muốn làm. Sau này, khi đi dạy, tôi cũng mong mình có thể làm được một phần những điều thầy cô đã làm cho mình.
Điều gì khiến chị muốn đưa thơ ca vào đối thoại với nghiên cứu học thuật?
Tôi đang thực hiện hai cuốn sách dự kiến xuất bản tại Cambridge, liên quan đến giáo dục đại học toàn cầu, những tương tác liên văn hóa, quá trình thương mại hóa và cách tri thức được tạo ra cũng như tái tạo. Trong quá trình làm việc, tôi quan tâm đến khả năng đưa thơ ca vào đối thoại với học thuật, bởi thơ có thể mở ra những cách diễn đạt và suy nghĩ khác về một vấn đề.
Ban đầu, tôi cũng lo lắng về việc thử nghiệm này có được chấp nhận hay không. Nhưng phản hồi từ biên tập viên khiến tôi có thêm tự tin, đặc biệt khi họ đánh giá cao tính độc đáo của hướng tiếp cận. Tôi nghĩ sự nguyên bản trong nghiên cứu có thể nằm ở ý tưởng, phương pháp, kỹ thuật triển khai hoặc cách đặt câu hỏi. Điều quan trọng là tìm được một cách tiếp cận thực sự có ý nghĩa đối với vấn đề đang nghiên cứu.
1 / 1
Theo chị, tính nguyên bản trong một công trình nghiên cứu được thể hiện qua những yếu tố nào?
Theo tôi, tính nguyên bản trong nghiên cứu thể hiện ở ý tưởng, cách đặt vấn đề, phương pháp tiếp cận và cả cách viết. Tôi từng đọc một luận án tiến sĩ có dấu ấn riêng ở cả bốn phương diện này, điều đó khiến tôi vô cùng hào hứng. Tôi trân trọng sự tò mò và tinh thần sẵn sàng thử nghiệm của tác giả, bởi theo tôi thì việc nghiên cứu luôn cần có sự tìm tòi để tránh lặp lại những gì đã có.
Vì ấn tượng với công trình đó nên tôi đã viết một bản phản biện khá dài, với mong muốn thực sự đối thoại với tác giả và cùng suy nghĩ về những điều mà nghiên cứu ấy gợi mở. Với tôi, đó cũng là biểu hiện của một nền học thuật coi trọng chất lượng và chiều sâu hơn số lượng hay thành tích.
Tạo dựng không gian cho tri thức
Với tư cách đồng sáng lập Global Vietnam, chị và cộng sự mong muốn dự án đóng góp điều gì cho lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn?
Tôi cùng Liam thành lập Global Vietnam với mong muốn góp phần phát triển khoa học xã hội và nhân văn, đặc biệt là nhân văn học. Những lĩnh vực này có vai trò rất quan trọng, như một phần linh hồn của khoa học và đời sống, nhưng đôi khi chưa được quan tâm đúng mức. Một trong những điều chúng tôi theo đuổi là thuyết phục nhà xuất bản để tạp chí có thể đăng tải cả những công trình bằng tiếng Việt và tiếng Anh. Như vậy, các nghiên cứu viết bằng tiếng Việt cũng có cơ hội xuất hiện trên một diễn đàn học thuật quốc tế và tiếp cận độc giả rộng hơn.
Chúng tôi cũng quan tâm đến vấn đề chi phí xuất bản và khả năng tiếp cận tri thức. Nếu có thể xây dựng được nguồn hỗ trợ cho mô hình truy cập mở, các tác giả có công trình được chấp nhận sau quá trình bình duyệt sẽ không phải lo lắng về phí xuất bản. Tôi nghĩ để một dự án như vậy phát triển, cần có sự chung tay của nhiều người và các tổ chức cùng chia sẻ mục tiêu.
1 / 1
Nếu một ngày nào đó, thơ ca và nghệ thuật không còn được xem là phương tiện tạo ra tri thức cho nhân loại, chị nghĩ điều gì sẽ xảy ra?
Tôi nghĩ chắc chỉ chừng nào con người hết thở thì người ta mới hết làm thơ. Nếu chúng ta còn thở, thơ vẫn sẽ tồn tại. Tôi thường nói về sáu giác quan và sự tương tác của con người với tiếng thở. Trong những giai đoạn khác nhau của cuộc đời, khi có những cảm xúc và phản ứng khác nhau, cách chúng ta thở cũng thay đổi. Có lúc hơi thở nhẹ nhàng; có lúc gấp gáp, tức tưởi; có lúc lại như có điều gì đó đang đè nặng lên mình.
Những trạng thái ấy đều là những gì rất thật trong mỗi người. Khi cảm nhận được chúng, tôi nhận thức rõ mình đang sống với đầy đủ giác quan và trải nghiệm của bản thân. Vì vậy, tôi tin thơ vẫn sẽ tiếp tục, chừng nào con người còn sống và còn cảm nhận được thế giới.
Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam Vol.25
ĐỌC NGAY
Mark Van Der Wielen: Hai năm vun trồng nghệ thuật sống tại JW Marriott Hotel & Suites Saigon
Nguyễn Vân Linh, Techcombank Chief Private Banking Officer: Chương mới của quản trị gia sản
Credits
Photography: Louis Wu
