Benjamin Alire Sáenz: Vùng đất mang tên “thuộc về”

Nằm sát biên giới Mỹ – Mexico, El Paso là nơi những câu hỏi về ngôn ngữ, nguồn gốc và căn tính hiện diện trong đời sống hằng ngày. Với Sáenz, đường biên vì thế vượt khỏi một đường phân chia địa lý. Nó trở thành kinh nghiệm sống của những người luôn phải tự hỏi mình thuộc về đâu, được nhìn nhận như thế nào và có quyền gọi nơi nào là nhà.

Chính Sáenz cũng đã trải qua hành trình dài để chấp nhận căn tính đồng tính của mình. Ông công khai xu hướng tính dục khi đã ngoài 50 tuổi và từng nói việc tạo nên Aristotle và Dante gắn với chính quá trình ấy. Theo Sáenz, Aristotle and Dante Discover the Secrets of the Universe cùng tập truyện giúp ông giành PEN/Faulkner chỉ có thể được viết sau khi ông thực sự chấp nhận con người mình.

Vì thế, chủ đề LGBT trong văn chương Sáenz gắn với những vấn đề rộng hơn mà ông theo đuổi: sự xấu hổ, im lặng, nam tính, gia đình, quyền được yêu và quyền được hiện diện trong cộng đồng.

Đọc thêm: Tatler Front & Female Awards 2026 chính thức khởi động

Aristotle và Dante khám phá bí mật của vũ trụ mở đầu bằng hàng loạt câu hỏi: Vì sao chúng ta cười? Vì sao chúng ta cô đơn? Vì sao con người cảm thấy xấu hổ? Điều gì xảy ra trong trái tim khi ta yêu?

Aristotle Mendoza, hay Ari, mười lăm tuổi, xuất hiện như một cậu bé đang mắc kẹt trong chính đời sống của mình. Cậu có người anh đang ở tù nhưng gần như bị xóa khỏi các cuộc trò chuyện trong gia đình. Người cha từng tham chiến tại Việt Nam mang trong mình những ký ức ông hiếm khi nói tới. Ari cảm thấy xa lạ với những khuôn mẫu về nam tính, với nguồn gốc Mexico của gia đình và dần dần với chính những rung động của mình.

Dante Quintana bước vào đời Ari tại một bể bơi, bắt đầu bằng lời đề nghị rất đơn giản: cậu có thể dạy Ari bơi.

Từ cuộc gặp ấy, Sáenz kể câu chuyện trưởng thành bằng những chuyển động rất nhỏ. Hai cậu đọc sách, tranh luận, đi xe buýt, nhìn bầu trời qua kính thiên văn, nói về cha mẹ, về người Mexico và người Mỹ, về tình bạn và tình yêu. Dante từng nói rằng ngày nào đó cậu sẽ khám phá tất cả bí mật của vũ trụ. Nhưng “vũ trụ” mà hai thiếu niên phải giải mã hóa ra nằm rất gần: gia đình mình, người mình yêu và chính con người mình.

Một trong những chuyển biến quan trọng của Ari xảy ra lúc cậu bắt đầu nhìn cha mẹ như những con người có lịch sử riêng. Khi mẹ kể rằng thời đại học bà chưa từng có một giáo sư người Mỹ gốc Mexico, Ari nhận ra mình biết rất ít về những gì bà từng trải qua.

Trưởng thành trong thế giới của Sáenz bắt đầu từ khả năng nhìn thấy điều trước đây ta chưa nhìn thấy: nỗi đau của cha mẹ, sự khác biệt của người bên cạnh và những phần của chính mình từng bị giấu trong im lặng.

Nếu cuốn đầu tiên chủ yếu xoay quanh câu hỏi “Tôi là ai?”, phần tiếp theo đẩy Aristotle và Dante đến một câu hỏi khó hơn: “Tôi sẽ sống như thế nào trong thế giới này?”

Ngay từ đầu Aristotle và Dante lao vào vùng nước của thế giới, Ari tự hỏi liệu mình và Dante có bao giờ được phép “viết tên mình lên bản đồ thế giới”. Người khác được trao bút và được dạy cách sử dụng chúng, còn “những cậu bé như tôi và Dante” thì không.

Hình ảnh bản đồ dần trở thành một trong những ẩn dụ đẹp nhất của hai cuốn sách.

Mẹ Ari gọi con trai và Dante là những “người vẽ bản đồ” và nói rằng họ sẽ phải vẽ nên một thế giới mới. Đó cũng là lúc câu chuyện vượt khỏi quá trình một thiếu niên chấp nhận tình yêu của mình.

Sáenz đặt phần hai giữa nước Mỹ cuối thập niên 1980, khi đại dịch AIDS gieo nỗi sợ hãi và cộng đồng đồng tính đối diện với kỳ thị dữ dội. Bổ sung này chính Sáenz cho rằng mình đã bỏ sót ở cuốn đầu; nhiều năm sau, ông vẫn cảm thấy câu chuyện của Ari và Dante còn những điều chưa được nói, đặc biệt là đại dịch AIDS.

Với Ari, nhận thức về tình yêu từ đây gắn với ý thức xã hội. Cậu hiểu rằng nếu mình mong thế giới quan tâm đến mình và Dante, cậu cũng phải quan tâm đến những Rico, Danny và những con người khác bị đối xử như thể cuộc đời họ ít giá trị hơn. Trong nhật ký, suy nghĩ ấy dẫn Ari tới khẩu hiệu của phong trào chống AIDS: “Im lặng = Cái chết”.

Sáenz kiến tạo bước chuyển quan trọng trong hành trình trưởng thành của nhân vật. Ban đầu, Ari muốn hiểu bản thân. Sau đó cậu học cách nhìn thấy người khác. Cuối cùng, cậu hiểu rằng quyền được thuộc về chỉ có ý nghĩa khi ta cũng thừa nhận quyền ấy ở những người quanh mình.

Quan niệm này cũng gần với cách Sáenz nhìn lại chính trải nghiệm đồng tính của mình. Ông từng cho rằng việc sống bên ngoài những khuôn mẫu dị tính đã buộc ông phải tự xác định mình muốn trở thành kiểu đàn ông nào, thay vì đơn giản tiếp nhận những quy tắc sẵn có về nam tính. Vì thế, câu chuyện của Ari và Dante đồng thời là câu chuyện về việc giành lại quyền tự định nghĩa bản thân.

“Sự thuộc về” là ý niệm trở đi trở lại trong thế giới của Sáenz.

Ở đầu phần hai, tình yêu được ví như ngọn đuốc dẫn con người ra khỏi bóng tối, đưa họ từ nơi lưu đày đến một vùng đất mang tên “thuộc về”.

Đến cuối cuốn sách, hình ảnh ấy trở nên rộng hơn. Trước một bức tranh về những người sống sót sau vụ đắm tàu đang chống chọi với sóng biển, Ari tưởng tượng Dante, gia đình mình, bạn bè, những người đã chết và những con người từng bị thế giới bỏ lại cùng đứng trên một chiếc bè. Họ sẽ phải vứt bỏ những tấm bản đồ cũ dẫn tới bạo lực và thù hận để vẽ những con đường mới. Ari gọi họ là “những người vẽ bản đồ của một nước Mỹ mới”.

Ở đây, câu chuyện tình giữa hai thiếu niên đã trở thành một suy tư rộng hơn về cộng đồng. Một xã hội cho con người cảm giác thuộc về khi mỗi cá nhân có thể ghi tên mình lên tấm bản đồ chung mà không phải xóa đi một phần con người mình trước đó.

Có lẽ đó cũng là lý do El Paso quan trọng đến vậy với Sáenz. Thành phố biên giới từng giúp ông tìm lại chính mình trở thành mô hình thu nhỏ cho điều văn chương của ông luôn theo đuổi: làm sao chung sống với những căn tính khác nhau mà không biến khác biệt thành lý do để loại trừ.

Benjamin Alire Sáenz qua đời khi cuốn tiểu thuyết cuối cùng của ông, When the World Was Happy, còn chưa chính thức phát hành. Tác phẩm tiếp tục kể về một thiếu niên đồng tính người Mỹ gốc Mexico đối diện với mất mát và sang chấn sau một vụ xả súng trường học, cho thấy những câu hỏi đã theo ông nhiều thập niên vẫn hiện diện trong những trang viết cuối đời.

Ông từng viết về những cậu bé tự hỏi mình sẽ dùng gì để viết tên lên bản đồ thế giới. Suốt nhiều thập niên cầm bút, Sáenz đã làm chính công việc ấy: đưa lên bản đồ văn chương những con người từng sống ở đường biên của ngôn ngữ, nguồn gốc, giới, gia đình và sự chấp nhận.

Aristotle và Dante bắt đầu hành trình bằng ước muốn khám phá những bí mật của vũ trụ. Đến cuối cùng, điều họ tìm thấy giản dị hơn: một nơi để thuộc về. Và quan trọng hơn, họ học cách tạo ra nơi ấy cho cả những người khác.

ĐỌC NGAY

ASEAN nỗ lực định hình chuẩn mực cho AI có trách nhiệm trong lĩnh vực pháp luật

Giám đốc Hình ảnh, Phong cách và Di sản Cartier Pierre Rainero: Ngôn ngữ của dáng hình

Vũ khí mạnh nhất của một nhà lãnh đạo là sự sát cánh