Legacy 80: Nhà hoạt động Trần Tố Nga và hành trình “không tưởng” đòi công lý cho các nạn nhân chất độc dioxin

Hơn một năm sau, tòa án Evry thông báo phiên thủ tục đầu tiên với danh sách 19/26 công ty trong đó có Monsanto, Dow Chemical là những công ty chủ chốt đã cung cấp chất khai quang đứng đầu bảng, đã trình diện hầu tòa, mỗi công ty thuê 2 luật sư để bảo vệ. Đêm hôm đó, tôi không ngủ được. Tới thời điểm ấy tôi mới thực sự hiểu rằng cuộc chiến đã thực sự bắt đầu. Và đây quả thực là một cuộc chiến đấu không tiếng súng, tiếng bom, nhưng khốc liệt không kém, càng khó khăn hơn là cuộc diễn ra trong hòa bình, với các “lực lượng” mà thế giới gọi là những “kẻ khổng lồ” trong ngành hóa dầu.

Tôi không ngủ để tự xác định cho mình ý chí đi tới, mặc dù tự mình không thể nói lên được tính khốc liệt của cuộc chiến vì mình là nạn nhân Việt Nam duy nhất đứng đơn kiện. Và một lần nữa, tình yêu công lý lại được thể hiện qua những hoạt động, những cuộc vận động ủng hộ tài chính và tinh thần cho vụ kiện, qua việc thành lập Ủy ban ủng hộ gồm gần 20 tổ chức xã hội của Pháp và các Hội hữu nghị của Bỉ, Thụy Sĩ.

12 năm trôi qua kể từ ngày tôi quyết định dấn thân cho cuộc chiến đấu cuối cùng này, bài học lớn nhất của tôi là lòng người yêu chuộng công lý. Tôi lấy sức mạnh, lòng tin, năng lượng từ những tấm lòng đến hôm nay đã lan đi khắp thế giới.

Đọc thêm: Front & Female 2025: Công bố đề cử hạng mục Social Impact Award (Cống hiến & Tác động Xã hội)

William Bourdon, một trong ba vị luật sư người Pháp của cô, đã từng miêu tả phiên tòa cô đứng đơn kiện các công ty hóa chất Mỹ diễn ra năm 2021 tại Pháp là “một phiên tòa chính trị, lịch sử và độc nhất”. Vì sao vụ kiện này lại đặc biệt đến vậy?

“Độc nhất” vì chưa có tiền lệ nào tương tự. Một mình tôi đại diện hàng triệu nạn nhân, là người duy nhất trên thế giới – tính đến nay – đích thân đệ đơn kiện các tập đoàn hóa chất Mỹ sản xuất chất độc da cam phục vụ chiến tranh. Mặc dù có hàng triệu nạn nhân, hầu hết họ không đủ điều kiện pháp lý, tài chính và ngoại giao để thực hiện hành động pháp lý như vậy. Vì tôi có tư cách pháp nhân đặc biệt, là công dân Pháp bị phơi nhiễm chất độc da cam trong thời gian làm việc báo chí ở miền Nam Việt Nam. Tôi có tư cách pháp lý duy nhất này để kiện các công ty Mỹ tại một tòa án Pháp, dựa trên luật dân sự Pháp – điều mà không ai trước tôi có thể hội đủ điều kiện.

“Lịch sử” vì nó mở lại hồ sơ đạo đức chiến tranh. Sau hơn 50 năm, hầu như thế giới không còn nhắc đến hậu quả của chất da cam. Nhưng vụ kiện này đã buộc thế giới phải nhìn lại hậu quả dài hạn của vũ khí hóa học trong chiến tranh – cả về sinh học, xã hội và pháp lý. Nó tạo ra một tiền lệ đạo đức. Dù vụ kiện bị bác ở cấp sơ thẩm và đang trong quá trình kháng cáo, nó gây áp lực lên hệ thống tư pháp toàn cầu. Liệu có thể để các tập đoàn sản xuất vũ khí hóa học thoát khỏi trách nhiệm, chỉ vì họ “làm theo hợp đồng chính phủ”? Nếu thắng – dù chỉ một phần – vụ kiện này sẽ mở ra khả năng đòi bồi thường tập thể, hoặc buộc các chính phủ và tập đoàn phải nhận trách nhiệm đạo đức trong các cuộc chiến tương lai.

“Chính trị” vì nó đặt ra câu hỏi về quyền lực và công lý toàn cầu. Vụ kiện là sự đối đầu giữa một cá nhân và nhiều tập đoàn. 26 tập đoàn bị kiện – trong đó có những cái tên khổng lồ như Monsanto (nay thuộc Bayer) hay Dow Chemical – là những “gã khổng lồ” không chỉ trong lĩnh vực sản xuất hóa dầu mà cả trong vận động hành lang chính trị ở Mỹ và quốc tế. Một người phụ nữ – già yếu, gốc Á, không chức quyền – dám kiện họ là một hành động chính trị mang tính biểu tượng mạnh mẽ. Theo các chuyên gia, vụ kiện cũng tác động đến quan hệ Pháp – Mỹ – Việt. Vụ kiện diễn ra tại tòa án Pháp, chống lại các công ty Mỹ, xoay quanh hậu quả của chiến tranh Mỹ – Việt. Dù là vụ kiện dân sự, nó “đụng chạm” đến quan hệ ngoại giao giữa ba quốc gia, và vì thế mang sắc thái chính trị. Nó cũng làm lộ ra giới hạn của pháp luật trong các cuộc chiến. Nếu những công ty sản xuất vũ khí hóa học được “miễn trừ trách nhiệm pháp lý” vì họ chỉ làm theo đơn đặt hàng chính phủ, vậy thì ai sẽ chịu trách nhiệm cho hàng triệu người dân bị ảnh hưởng? Vụ kiện này vạch trần khoảng trống của công lý trong chiến tranh hiện đại, và khiến công luận phải đặt lại câu hỏi: Luật pháp phục vụ ai?

Vẫn có luồng ý kiến cho rằng cuộc đấu tranh của cô là “điều không tưởng”, rằng sao cứ phải nhắc đi nhắc lại quá khứ mà không lật sang trang mới. Ý kiến của cô như thế nào?

Tôi thể xem là “không tưởng” khi một người phụ nữ một thân một mình kiện 26 công ty hóa chất Mỹ – những ”gã khổng lồ” trong thế giới hóa chất sẵn sàng dùng mọi thủ đoạn để bóp chết các phản kháng. Người ta vẫn ví vụ kiện này như cuộc chiến giữa người tí hon David với tên khổng lồ Goliath. Trong 10 năm qua, có không ít người khuyên tôi ngưng cuộc đấu tranh tưởng chừng như vô vọng này. Nhưng Việt Nam chiến thắng Mỹ, đối với thế giới, cũng có thể xem là “không tưởng”. Và Việt Nam cũng đã thắng đấy thôi.

“Không tưởng” nhưng lần đầu tiên Monsanto và các công ty hóa chất ra hầu tòa theo đơn kiện của một người, và dù có muốn phá, vẫn đã phải hầu qua 19 phiên tòa thủ tục và còn bắt buộc phải hầu tiếp cho đến khi vụ kiện kết thúc. Và hơn hết là từ một người đơn độc bắt đầu vụ kiện cho đến nay, tôi đã được sự ủng hộ của hàng trăm ngàn người trên khắp thế giới kể cả Mỹ, đó chẳng phải đã là một trả lời hùng hồn rằng trái tim yêu công lý vẫn đang hiện diện trên khắp thế giới.

Cuộc tranh đấu và phiên tòa này, với cô, là trách nhiệm vì công lý, vì nhân loại và vì nghĩa vụ lưu giữ hồi ức giữa các thế hệ. Cô có cảm thấy những điều này đè nặng lên vai mình không?

Khi đã dấn thân thì mình không còn nghĩ đến mình nữa. Mà tôi tin rằng nếu như được trao cho sứ mệnh thì tôi sẽ được bảo vệ để đi đến cuối con đường đã chọn. Và tôi đi nhẹ nhàng với niềm tin vào tất cả những gì thiêng liêng nhất của cuộc sống.

Tôi rất thiết tha được truyền lại cho thế hệ trẻ giai đoạn lịch sử đã qua, nói cho các bạn trẻ rằng cuộc sống hôm nay là kết quả của ngàn năm lịch sử, và triệu triệu hy sinh.

Nội dung và bản chất vụ kiện cũng như phiên tòa ngày càng trở nên thời sự và cấp bách ở bình diện quốc tế, vì sự hủy hoại môi sinh, môi trường do chiến tranh vẫn tiếp tục diễn ra và hậu quả lại tiếp tục do hậu sinh gánh chịu…?

Vụ kiện chất độc da cam khởi xướng không chỉ là một sự kiện lịch sử riêng biệt của Việt Nam, mà còn là một phần của cuộc đấu tranh toàn cầu chống lại hệ quả lâu dài của chiến tranh hiện đại. Trong bối cảnh các cuộc xung đột vũ trang vẫn xảy ra trên thế giới, hậu quả không dừng lại ở tàn phá ngay tức khắc mà kéo dài hàng chục năm, nhiều khi còn đe dọa cả các thế hệ sau. Đây là vụ kiện hiếm hoi một cá nhân từ thế giới thứ ba (Việt Nam) kiện các tập đoàn hóa chất khổng lồ của Mỹ. Vụ kiện không đơn thuần đòi bồi thường cá nhân, mà đặt ra câu hỏi về trách nhiệm pháp lý đối với hành vi phá hoại môi sinh – một tội ác chưa được định danh đúng mức trong luật pháp quốc tế. Chiến tranh không chỉ giết người mà còn hủy hoại đất, nước, không khí và những thành tố nuôi sống nhân loại.

Hậu quả của chất độc da cam là một trong những biểu tượng bi thương và cảnh báo cho cả nhân loại về những tác động âm thầm nhưng dai dẳng, di truyền, và không thể đảo ngược. Vì thế, vụ kiện không chỉ là một phiên tòa quá khứ – nó nói lên hiện tại và dự báo tương lai của các xã hội bị chiến tranh và công nghệ quân sự tàn phá. Đây là thảm họa nhân đạo nhưng cũng là thất bại pháp lý của cộng đồng quốc tế. Nếu không lên tiếng và không hành động, hậu sinh phải gánh chịu và công lý chưa được trả lại.

Một lời nhắn gửi đến thế hệ trẻ? 

Các bạn trẻ,

Hòa bình không phải là điều gì xa xôi hay trừu tượng. Hòa bình là một mảnh đất không còn nhiễm độc, một dòng sông không còn chết cá, một đứa trẻ được sinh ra với cơ thể lành lặn và nụ cười trọn vẹn. Để có được hòa bình thật sự, các bạn cần phải hiểu sự thật, đối diện với lịch sử, và mạnh mẽ nói “không” với bạo lực, với lòng tham, với sự thờ ơ.

Hãy giữ lấy lòng nhân, biết lắng nghe và không ngừng học hỏi. Hãy biết rằng, công lý không bao giờ tự đến – mà phải do con người, từng thế hệ, cùng nhau gìn giữ và dựng xây.

Tôi tin ở các bạn – những người sẽ làm cho thế giới này tốt đẹp hơn.

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 08/2025

ĐỌC NGAY

Diễn đàn Nghiên cứu & Phát triển Việt Nam 2025: Thúc đẩy tương lai đất nước thông qua đầu tư chiến lược R&D

Marina Trần Vũ: Triết lý 'xanh' không thỏa hiệp của nữ CEO từng làm việc tại các tập đoàn đa quốc gia

Cam kết Net Zero 2050: Khi nông nghiệp Việt chuyển mình để kiến tạo “hương vị” bền vững