Cuộc đời không thể ngoại suy

Vật lý thế kỷ XX còn làm giấc mơ Laplace trở nên mong manh hơn. Muốn dự báo tuyệt đối, trước hết phải có dữ liệu ban đầu tuyệt đối chính xác. Nhưng nguyên lý bất định Heisenberg cho thấy ở cấp độ lượng tử, không thể đồng thời xác định vị trí và động lượng của một hạt với độ chính xác tùy ý. Càng biết rõ một đại lượng, độ bất định của đại lượng kia càng lớn.

Từ Laplace đến Heisenberg là một chuyển dịch đáng chú ý trong cách khoa học nhìn thế giới: từ niềm tin rằng tương lai, về nguyên tắc, có thể được tính hết, đến việc thừa nhận rằng giới hạn của dự báo không phải lúc nào cũng đến từ sự vụng về hay thiếu dữ liệu của người quan sát.

Phan Thành Nam không dùng những giới hạn ấy để phủ nhận dự báo. Ông nhấn mạnh nguyên tắc tinh tế hơn: mọi quy luật đều có điều kiện hiệu lực; mọi phép ngoại suy đều có miền hội tụ. Một mô hình có thể rất chính xác trong phạm vi của nó, nhưng trở nên sai khi bị kéo quá xa khỏi những điều kiện đã làm nên độ chính xác ấy.

Sai lầm bắt đầu khi dự báo được trao quyền trở thành định mệnh

Trong đời sống, kiểu ngoại suy ấy diễn ra gần như vô thức. Một thành tích hiện tại dễ được biến thành lời tiên đoán về tương lai. Một thất bại bị xem như dấu hiệu của một giới hạn lâu dài. Một quãng đời thuận lợi được kéo dài thành xu hướng tưởng như tất yếu. Quá khứ, từ vị trí của dữ liệu, dần được trao quyền định nghĩa phần đời chưa xảy ra.

Nhưng cuộc đời có thể không phải là đường cong trơn.

Phan Thành Nam gợi ra một hình ảnh khác từ vật lý: những hiện tượng đáng chú ý thường xuất hiện ở điểm gãy, chuyển pha hay phá vỡ đối xứng. Với ông, đời sống cũng vậy. “Những khoảnh khắc đáng sống nhất” có thể chính là những bước ngoặt không thể ngoại suy từ trước.

Một cuộc đời nhìn từ phía sau thường rất dễ kể. Các sự kiện được nối lại thành một đường dây mạch lạc; lựa chọn này dường như tất yếu dẫn đến kết quả kia. Nhưng khi đang đứng trước tương lai, các bước ngoặt hiếm khi hiện ra rõ ràng như thế. Một cuộc gặp, một quyết định nghề nghiệp, một thất bại, một cơ hội đến sai thời điểm - đôi khi chỉ một biến cố nhỏ cũng đủ làm đổi hướng toàn bộ quỹ đạo.

Chính từ đây, bất định thôi mang nghĩa thiếu hụt. Nếu mọi bước ngoặt đều có thể suy ra chính xác từ điểm xuất phát, cuộc đời sẽ chỉ còn là việc đi hết một quỹ đạo đã được xác định sẵn. 

Phan Thành Nam phân biệt hai thái độ trước giới hạn của tri thức: buông xuôi vì không thể biết hết, hoặc chấp nhận giới hạn ấy để tiếp tục học hỏi, điều chỉnh và hành động. Với ông, thái độ trưởng thành nằm ở khả năng thứ hai.

Ông liên hệ điều đó với nguyên lý quy nạp trong toán học: không cần nhìn thấy toàn bộ vô hạn trong một lần; có thể đi từ bước 0 sang bước 1, rồi từ (n) sang (n+1). Một cuộc đời cũng có thể được hiểu như vậy. Con người không cần nhìn thấy hết tương lai mới có thể đưa ra một lựa chọn có trách nhiệm ở hiện tại.

Tự do, theo nghĩa ấy, không nằm ở khả năng kiểm soát mọi điều sẽ xảy ra. Nó nằm ở việc vẫn có thể lựa chọn khi biết rằng hiểu biết của mình luôn hữu hạn.

Có lẽ chính giới hạn của phép ngoại suy mới giữ cho tương lai còn là tương lai: một phần chưa được tính hết, chưa được khóa lại, và vì thế vẫn còn đủ rộng để con người đổi hướng, lựa chọn và tự viết tiếp đường cong của mình.

Giáo sư Phan Thành Nam nghiên cứu và giảng dạy tại Đại học Ludwig Maximilian München, Đức.

Các lĩnh vực nghiên cứu của giáo sư Phan Thành Nam là giải tích và vật lý toán, đặc biệt là cơ học lượng tử nhiều hạt.

ĐỌC NGAY

State of Balance: Một hành trình, nhiều cách sống

Tatler Best Cover Story: Thịnh Phan – Tổng Quản lý Garrya Mù Cang Chải: “Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành điểm đến wellbeing hấp dẫn nhất châu Á”

Bill Gates muốn AI chứng minh điều gì?