มองโตเกียวผ่านสายตาสถาปนิกชื่อก้องโลก ‘Kengo Kuma’

โครงการทางสถาปัตยกรรมของคุมะ ที่มีความเชื่อมโยงกับสถานที่สำคัญทางวัฒนธรรม

ในแถบชิโระคาเนะได (Shirokanedai) คุมะพร้อมกับทีมงานได้ออกแบบคูริ (kuri) ใหม่ ภายในวัดซุอิโชจิ (Zuisho-ji) ซึ่งเป็นวัดแห่งแรกในกรุงโตเกียวของนิกายโอบาคุ (Obaku) หนึ่งในโรงเรียนพุทธนิกายเซนที่นักบวชอินเกน (Ingen) นำเข้ามาในญี่ปุ่นในสมัยเอโดะ (Edo)

กุฏิรูปตัวยูที่สร้างด้วยแผ่นไม้ที่มีลักษณะพิเศษของคุมะ ตั้งอยู่ทางทิศใต้ของวัด ทำให้ผู้คนในแถบนี้สามารถเดินทางไปสักการะสิ่งศักดิ์สิทธิ์และประกอบพิธีต่างๆ เนื่องในโอกาสสำคัญของครอบครัวภายในวัดได้โดยง่าย 

พื้นที่ใจกลางของวัดมีสระน้ำที่เรียบสงบสวยงาม พร้อมเวทียกสูง สร้างขึ้นเพื่อส่งเสริมผู้คนให้มาจัดงานกิจกรรมและการแสดงต่างๆ สำหรับชุมชน

ในปี 2553 คุมะได้รับการว่าจ้างให้ปรับรูปโฉมใหม่ทั้งหมดของ โรงแรม Capitol Hotel Tokyu ใกล้ย่านนากาทาโชะ (Nagatacho) ซึ่งเขาได้ออกแบบอาคารโรงแรมและภูมิทัศน์ให้มีความกลมกลืนอย่างไร้ที่ติกับป่าที่แผ่กิ่งก้านสาขาโอบล้อมศาลเจ้าโบราณ ‘Hie’ อายุกว่า 500 ปีที่ตั้งอยู่ติดกับโรงแรมแห่งนั้น  

เขาอธิบายว่า “ในภาษาญี่ปุ่นเรียกสิ่งนี้ว่า ‘shakkei’ ซึ่งหมายถึงการขอยืมทิวทัศน์ ผมต้องการยืมความงามของป่าเพื่อให้แขกของโรงแรมได้สัมผัสถึงพลังอันศักดิ์สิทธิ์ของศาลเจ้า ซึ่งเป็นหนึ่งในอัตลักษณ์ของกรุงโตเกียว ที่แม้แต่ในพื้นที่ใจกลางเมือง เราก็ยังมีดินแดนที่สงบสุขแบบนี้ได้"

เพียงก้าวแรกที่เหยียบย่างเข้าไปภายในโรงแรม ‘The Capitol Hotel Tokyu’  ผู้ไปเยือนจะสัมผัสได้ถึงความประณีตงดงามของการออกแบบลายไม้ขัดแตะแบบดั้งเดิม ซึ่งรายล้อมล็อบบี้ที่มีเพดานสูง รวมทั้งศิลปะการจัดดอกไม้อิเคบานะ (ikebana) อันตระการตาท่ามกลาง การปรับเปลี่ยนไปตามฤดูกาลของโรงละครญี่ปุ่น

คุมะย้ำว่า สิ่งที่สำคัญที่สุดอย่างหนึ่งในการออกแบบโรงแรมคือ การสร้างความเชื่อมโยงที่ไร้รอยต่อระหว่างสิ่งแวดล้อมหรือชุมชนที่อยู่ใกล้เคียงกับแขกของโรงแรม ซึ่งผลงานอันลือลั่นซึ่งเป็นประจักษ์ของเขาก็ปรากฏอยู่ในโรงแรมที่สวยงามมากมายหลายแห่ง ทั้งในญี่ปุ่นและทั่วโลก  รวมถึง ‘The Opposite House’ ในกรุงปักกิ่งและ ‘Ace Hotel’ ในเมืองเกียวโตอีกด้วย

การสร้างความรู้สึกเชื่อมโยงเป็นกลยุทธ์ที่สำคัญอย่างหนึ่งในการทำงานของคุมะ 

ชิบูยา (Shibuya) เป็นศูนย์กลางทางวัฒนธรรมเยาวชนของกรุงโตเกียว ตั้งแต่ปี 2513 ซึ่งเต็มไปด้วยความน่าตื่นตาตื่นใจของเมืองหลวงญี่ปุ่นที่สว่างไสวด้วยป้ายไฟจากร้านรวงที่เรียงรายในแถบนั้น และเป็นที่ตั้งของทางข้ามแยกชิบูยาอันโด่งดัง ที่ผู้คนจำนวน 1,000 คน สามารถเดินข้ามมุมต่างๆของทางแยกนี้ได้ในคราวเดียวกัน

ใจกลางชิบุยาเป็นที่ตั้งของตึกระฟ้าชื่อ ‘ชิบูยา สแกรมเบิล สแควร์’  (Shibuya Scramble Square) ซึ่งเป็นผลงานที่อาจจะไม่เป็นที่รู้จักเหมือนผลงานอื่นๆ แต่ไม่วายมีความน่าอัศจรรย์เช่นเดียวกับผลงานที่โดดเด่นอื่นๆของสถาปนิกชื่อก้องโลกคนนี้ และเป็นหนึ่งในไม่กี่โครงการของเขาที่ไม่ใช้วัสดุที่เป็นไม้ แต่ใช้ลูกฟักอลูมิเนียมในการสร้างรูปทรงคล้ายคลื่นธรรมชาติแทน ในรูปของกำแพงม่านโค้ง ต่างจากขอบแหลมคมที่มักพบบนตึกระฟ้าทั่วไป ซึ่งช่วยสร้างบรรยากาศที่สบายตา ท่ามกลางความวุ่นวายของเมืองหลวงแห่งนี้

การตีความใหม่ที่แตกต่าง

สถาปนิกผู้ยิ่งใหญ่ ยังนำความโหยหาอดีตที่สวยงามมาผสมผสานกับแนวคิดร่วมสมัยมากขึ้น  เช่นเดียวกับผลงานการออกแบบที่น่าทึ่งของเขาที่ร้าน พิกเมนต์ โตเกียว ( Pigment Tokyo) ร้านโด่งดังในกรุงโตเกียวที่พรั่งพร้อมด้วยอุปกรณ์ชั้นดีหายากในวงการวาดภาพทั้งแบบดั้งเดิมและสมัยใหม่ พิกเมนต์ โตเกียวมีเพดานสวยงาม มีชีวิตชีวาด้วยการออกแบบโครงสร้างคล้ายคลื่นที่ทำจากแผ่นไม้ไผ่อันมีอัตลักษณ์ของคุมะ

ยิ่งไปกว่านั้น สุดยอดร้านจำหน่ายอุปกรณ์ศิลปะแห่งการวาดภาพแห่งนี้ ยังเป็นทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางของศิลปินและผู้สืบทอดองค์ความรู้และประเพณีโบราณที่จะส่งต่อไปยังศิลปินรุ่นหลังอีกด้วย

ผนังด้านหลังร้านสะดุดตาด้วยขวดแก้วที่บรรจุผงเม็ดสีต่างๆ เรียงรายจากพื้นจรดเพดาน รวมถึงอิวาเอะโนกุ (iwaenogu) เม็ดสีที่ทำจากวัสดุธรรมชาติบดละเอียด เช่น ปะการัง คริสตัล นิลดำ (onyx) และแร่สีเขียวมาลาไคต์ (malachite) เมื่อผสมกับสารผสมสี เช่น กาวสัตว์ จะกลายเป็นสีที่มีความอิ่มตัวสูง ให้ความมีชีวิตชีวาอย่างเหลือเชื่อและมีประกายแวววาวตามธรรมชาติ

พิกเมนต์ โตเกียว ยังเป็นแหล่งรวมพู่กันแปลกหลากหลายชนิด ซึ่งทำจากวัสดุพิเศษมากมาย เช่น ขนสีดำของสัตว์และขนไก่ และหากต้องการสัมผัสประสบการณ์การวาดภาพที่หายากนี้ ก็สามารถจัดกิจกรรม workshop ภายในร้าน โดยมีศิลปินมืออาชีพช่วยให้ความรู้และคำแนะนำเฉพาะทางได้อีกด้วย

นากาเมกุโระ (Nakameguro) เป็นจุดชมดอกซากุระบานที่ดีที่สุดในช่วงฤดูใบไม้ผลิของกรุงโตเกียว ทางเดินริมแม่น้ำเมกุโระจะปกคลุมไปด้วยผืนพรมของดอกซากุระสีชมพูสด และบนถนนเต็มไปด้วยผู้คนในท้องถิ่นและผู้ไปเยือนที่ไปรวมตัวกัน เพื่อสัมผัสบรรยากาศความสดชื่นยามดอกซากุระปลิดปลิวไปตามสายลม

บริเวณที่นั่งกินลมชมซากุระริมแม่น้ำเมกุโระ มีร้านกาแฟหรูหรา ‘Starbucks Reserve® Roastery Tokyo’ ซึ่งเป็นแหล่งชุมนุมคอกาแฟ ที่เป็นอาคารรูปทรงแปลกตา 4 ชั้น ผลงานการออกแบบอาคารโดยคุมะอีกเช่นกัน มีการตกแต่งภายนอกร้านด้วยไม้สีอ่อนให้ความรู้สึกอบอุ่นละมุนละไมในย่านที่มีชีวิตชีวา ส่วนพื้นที่ภายในร้าน อบอวลไปด้วยเสน่ห์แห่งวัฒนธรรมญี่ปุ่น รวมถึงเพดานที่ได้รับแรงบันดาลใจจากการพับกระดาษ (origami) และกระถางต้นไม้ขนาดเล็กที่คุมะตีความว่าเป็นบอนไซยุคใหม่

นอกจากกาแฟที่หอมกรุ่นแล้ว Starbucks Reserve® Roastery Tokyo ยังเฉลิมฉลองประวัติศาสตร์ญี่ปุ่นด้วยบาร์ชา ‘Teavana’ ซึ่งลูกค้าสามารถเลือกลิ้มรสสดชื่นของชาเต็มใบพร้อมคุณภาพที่เหนือกว่า และเครื่องดื่มจากส่วนผสมของชานานาชนิดที่ได้รับการคัดสรรแล้วอีกด้วย

นอกจากนี้ ภายในอาคารยังมี Princi® ร้านเบเกอรีสไตล์อิตาเลียนที่ก่อตั้งโดย Rocco Princi ช่างทำขนมปังชาวอิตาเลียน ซึ่งเปิดร้านครั้งแรกในมิลานในช่วงทศวรรษ 1980 ด้วยกลิ่นหอมชวนหลงใหล พร้อมด้วยขนมอบสดใหม่มากมาย เช่น ขนมปัง คอร์เน็ต (ขนมสอดไส้หลากรส) ขนมอบ และพิซซ่า เพื่อลองลิ้มชิมรสชาติที่แท้จริงของขนมอบจากอิตาลี 

บนชั้น 3 เป็นที่ตั้งของบาร์ที่มีระเบียงล้อมรอบ เป็นสถานที่ชวนให้ดื่ม ‘Starbucks Reserve Espresso Martini’ ที่หาที่อื่นเทียบยาก

ทุกอาคารเป็นเสมือนบ้าน

สถาปนิกคนดังกล่าวว่า "สำหรับผม ทุกอาคารเป็นเสมือนบ้าน ไม่ว่าผมจะออกแบบสิ่งใดก็ตาม เมื่อออกแบบพิพิธภัณฑ์ มันก็เป็นบ้านสำหรับงานศิลปะ และเป็นสถานที่ให้ผู้คนไปพักผ่อนหย่อนใจ ส่วนเพื่อนบ้านก็มีความสำคัญเช่นกัน ซึ่งผมหมายรวมถึง ภูเขา แม่น้ำ อาคารต่างๆ และผู้คนที่อยู่รอบตัวเรา ไม่ว่าจะสร้างอะไรที่ใด เราควรจะเป็นมิตรกับพื้นที่นั้น”

คุมะเติบโตในหมู่บ้านเชิงเขา ชื่อ ซาโตยามะ (satoyama) ที่ตั้งอยู่ระหว่างเมืองโยโกฮาม่าและกรุงโตเกียว สถานที่ซึ่งผู้คนอยู่ร่วมกันอย่างกลมกลืนกับป่าเขาในบริเวณใกล้เคียง 

“บ้านผมเป็นบ้านชั้นเดียวที่ปูพื้นด้วยเสื่อหญ้าทาทามิ(tatami) และมีผนังที่ทำด้วยดินเหนียว มันเป็นพื้นที่ส่วนตัวที่ผมยังคงนึกถึงช่วงเวลาที่อยู่ในบ้านหลังนั้นเสมอ มันเป็นบ้านที่สมบูรณ์แบบของผม” คุมะรำพึงด้วยแววตาแจ่มใส เมื่อหวนรำลึกถึงวันเวลาเหล่านั้น วันเวลาที่เขาใช้เวลาอ่านหนังสือภายใต้แสงแดดยามบ่ายบนเอนกาวะ (engawa) ซึ่งเป็นพื้นกระดานไม้ที่ทอดยาวไปตามด้านข้างของบ้านสไตล์ญี่ปุ่นแบบดั้งเดิม ที่โดยทั่วไปจะหันไปทางสวน

ย่านที่น่าอยู่สุดในกรุงโตเกียว

ปัจจุบัน สถาปนิกแถวหน้าสุดคนนี้ อาศัยอยู่ในย่านคางุระซากะ (Kagurazaka) ที่สวยงามและทันสมัยใกล้กับย่านชินจูกุ (Shinjuku) มีลักษณะภูมิประเทศเป็นถนนแคบๆ บนเนินเขา แวดล้อมด้วยบรรยากาศแบบหมู่บ้านที่เขาชื่นชอบ

ครั้งหนึ่งย่านดังกล่าว เคยเป็นแหล่งเกอิชาที่มีชีวิตชีวา ปัจจุบันเป็นหนึ่งในย่านที่ทันสมัยและดึงดูดใจที่สุดของกรุงโตเกียว ตามถนนมีต้นไม้เรียงรายและตรอกซอกซอยที่มีเสน่ห์ นำไปสู่แหล่งอัญมณีแห่งความรื่นรมย์ที่ซ่อนตัวอยู่มากมาย ตั้งแต่ร้านอาหารเก๋ไก๋ และร้านเหล้าญี่ปุ่นอิซากายะ (izakaya) ไปจนถึงร้านอาหารดูดีมีระดับ และบาร์ครบเครื่องที่เสิร์ฟทุกอย่างตั้งแต่เหล้าสาเกกั๊กหนึ่งถึงเหล้าค็อกเทลหรูตามฤดูกาล

ขณะเดียวกัน ย่านนั้นก็เป็นที่รู้จักในชื่อของ ‘ลิตเติ้ล ฝรั่งเศส’ (Little France) แห่งกรุงโตเกียว ซึ่งเป็นแหล่งขึ้นชื่อของบิสโตร(Bistro) ที่เป็นร้านอาหารบรรยากาศสบายสไตล์ฝรั่งเศสและร้านขนมอบที่อร่อยที่สุดในเมืองนี้ เมื่อต้องการรับประทานอาหารสไตล์เรียบง่าย คุมะจะแวะไปที่ร้าน เลอ เบรอตาญ (Le Bretagne) ที่อยู่ห่างจากถนนสายหลัก ซึ่งเสิร์ฟ เครปบัควีท  (buckwheat crepes) ที่เขาเรียกมันว่า ‘เครปโซบะ’ (soba crepes) โดยที่เจ้าของร้านมาจากแคว้นนอร์มังดี ประเทศฝรั่งเศส ส่วนภรรยาเป็นชาวญี่ปุ่น จึงเป็นอาหารฝรั่งเศส ซึ่งมีกลิ่นอายแบบญี่ปุ่นปะปนอยู่บ้าง 

ในโอกาสพิเศษ คุมะจะไปอุดหนุนร้านอาหารยอดนิยมแห่งหนึ่ง ชื่อ อิชิกาวา (ishikawa) ระดับมิชลิน 3 ดาว หนึ่งในร้านอาหารญึ่ปุ่นแบบดั้งเดิมในสไตล์ ryotei ที่ยังหลงเหลืออยู่ไม่กี่แห่งในย่านคางุระซากะ( Kagurazaka) มีเชฟชื่อ ฮิเดกิ อิชิกาวะ (Hideki Ishikawa)  ผู้ยึดมั่นในการรักษาประเพณีไคเซกิ (kaiseki) ให้คงอยู่ต่อไป

ใจกลางมหานครโตเกียว 

คุมะวางรากฐานการสร้างสรรค์งานสถาปัตยกรรมอันล้ำเลิศ โดยคำนึงถึงความรู้สึกนึกคิดเกี่ยวกับสถานที่ ไม่ว่าจะเป็นการเชื่อมโยงอดีตกับปัจจุบัน หรือการทำให้ชาวเมืองใกล้ชิดกับธรรมชาติมากขึ้น 

สนามกีฬาแห่งชาติญี่ปุ่นที่คุมะและบริษัทอื่นๆ ร่วมกันออกแบบ เพื่อใช้เป็นสถานที่แข่งขันกีฬาโอลิมปิกและพาราลิมปิกที่โตเกียว ปี 2563 นั้น ได้รับแรงบันดาลใจจากอาคารรูปทรงเจดีย์ โดยมีชายคาที่ทำด้วยไม้จาก 47 จังหวัดทั่วประเทศญี่ปุ่น ลักษณะภายนอกปกคลุมไปด้วยต้นไม้สีเขียวชอุ่มนานาชนิด ภายในมีหลังคาเปิดโล่งขนาดใหญ่คล้ายกับช่องเปิดของป่า อีกทั้งมีการจงใจทาสีที่นั่งจำนวน 67,750 ที่นั่งให้ดูเหมือนใบไม้ร่วงหล่นลงสู่ผืนป่า โดยมีเฉดสีที่สว่างกว่าเรียงลดหลั่นกันไปเป็นเฉดสีเขียวและน้ำตาลแดงเข้ม

คุมะกล่าวว่า “สนามกีฬาที่ว่านั้นอยู่ในสวนสาธารณะ เมจิจิงกูไกเอ็น (Meiji Jingu Gaien) ซึ่งผมรู้จักเป็นอย่างดี เพราะเป็นสมาชิกของสโมสรเทนนิสที่นั่น และก็ชอบไปเดินในสวนสาธารณะด้วย ผมเลยไม่ต้องการให้มีกล่องคอนกรีตขนาดใหญ่ในสวนสาธารณะสุดโปรดของผม ถึงได้ออกแบบสนามกีฬาที่ให้ความรู้สึกเหมือนเป็นส่วนหนึ่งของป่า”

ขณะที่เราเล่าสู่กันฟัง เรากำลังนั่งอยู่ในสำนักงานของคุมะในโตเกียว ซึ่งมองออกไปเห็นทิวทัศน์ของสนามกีฬาแห่งชาติญี่ปุ่น หลังจากครุ่นคิดอยู่ครู่หนึ่ง เขาพูดขึ้นว่า "บางที การออกแบบที่ยอดเยี่ยมก็ทำลายเมืองได้ สถาปนิกชื่อดังทั้งหลายพยายามสร้างสรรค์ผลงานที่อลังการมากมาย แต่หลังจากวิกฤติโควิด-19 จะเห็นได้ชัดว่า โครงการใหญ่โตมโหฬารแบบนั้นไม่จำเป็นอีกต่อไป โควิด-19 มีผลกระทบต่อการสร้างเมืองต่างๆ ของเราอย่างเห็นได้ชัด และการเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ก็เพิ่งเริ่มต้น ในที่สุดผู้คนก็จะเข้าใจถึงความสำคัญของชุมชนที่ตัวเองอาศัยอยู่ รวมทั้งความสำคัญของธรรมชาติ และวิถีชีวิตของเราท่ามกลางชุมชนเหล่านั้น"

การใช้เวลาในการชมผลงานของสถาปนิกผู้ยิ่งใหญ่ เพื่อสังเกตจุดยืนสำคัญของการสรรค์สร้างสถาปัตยกรรมอันละเอียดอ่อน แต่มีความสำคัญยิ่งต่อแนวทางการสร้างภูมิทัศน์ของเมืองโตเกียว เห็นได้ชัดว่า มรดกที่เขาหวังจะมอบไว้ให้แก่คนรุ่นหลังนั้น ไม่จำเป็นต้องเป็นของเขาเสมอไป หากแต่ผลงานอันล้ำเลิศของเขา จะช่วยสร้างความรู้ความเข้าใจที่ลึกซึ้งยิ่งขึ้นเกี่ยวกับหนึ่งในวัฒนธรรมทางสถาปัตยกรรมที่เก่าแก่และน่าทึ่งที่สุดของโลก ด้วยความหวังว่า สิ่งเหล่านี้จะช่วยธำรงคุณค่าแห่งวัฒนธรรมดังกล่าวไว้สำหรับอนุชนรุ่นต่อไป 

เขาทิ้งท้ายบทสนทนาว่า "ผมเชื่อเสมอว่าการออกแบบที่ดีและเรียบง่ายนั้นดีกว่าการออกแบบที่ยอดเยี่ยม"

This story was originally written in English by Coco Marett.

ต้นฉบับเขียนเมื่อวันที่ 19 ธันวาคม 2565 โดย Coco Marett โปรดคลิกที่นี่เพื่อดูเวอร์ชันภาษาอังกฤษ

อ่านเพิ่มเติม:

คู่มือนำเที่ยวซัปโปโรฉบับนักชิม

เหตุผลที่กรุงเทพฯ ได้ชื่อว่าเป็น “สุดยอดเมืองแห่งอาหารที่น่าตื่นตาตื่นใจที่สุดของเอเชีย”

ค้นพบ 10 ร้าน Apple Store ที่สวยที่สุดในเอเชีย