Jazz ở Hà Nội: Khởi đầu và tiếp nối…

“Rõ ràng ngày xưa, việc tiếp cận Jazz vô cùng khó khăn, không đơn giản như bây giờ, cứ mở spotify hay youtube lên là nghe được. Đã có những thời kỳ dòng nhạc này bị cấm đoán vì bị coi là nhạc phương Tây, khiến việc thưởng thức Jazz trở thành điều gần như bất khả” – Hiền Trang tiếp lời.

Nhưng nghệ sĩ Quyền Văn Minh đã mở lối cho tất cả. Từ cuối thập niên 80, ông tổ chức đêm độc tấu jazz đầu tiên giữa lòng Hà Nội, mở lối, đưa dòng nhạc đầy tự do này về Việt Nam. Jazz Hà Nội nảy mầm từ nỗ lực của nghệ sĩ như vậy. Giữa sự thiếu thốn tư liệu, một số ít ỏi những người nghệ sĩ như Quyền Văn Minh, Lưu Quang Minh đã tự dò đường, tự khai hoang mở lối. 

Quyền Thiện Đắc có kể một câu chuyện.”Cha tôi - NSƯT Quyền Văn Minh - từng nói ông đã bán đi gần chục cây kèn saxophone. Cả một gia tài khí cụ, không phải để mưu sinh, mà để đổi lấy những chiếc đĩa CD cho tôi học. Tổng trị giá lên tới hàng chục ngàn đô la thời bấy giờ”.

Không như Pop, Rock, hay thậm chí là Opera, giao hưởng… luôn có một thị trường nhất định. Thì Jazz lại loay hoay với con số 0 tròn trĩnh trong một đất nước Á Đông còn nhiều ràng buộc. Và giữa thị hiếu và nhạc cảm đã quen với các âm hình tiết tấu đều đặn, uyển chuyển của người Việt, thì Jazz mang đầy sự ngẫu hứng, ứng tác, có nét giống với Đờn ca tài tử, Chèo, Tuồng… nhưng Jazz phá vỡ cấu trúc, đảo phách, “nghịch ngợm” trên những nốt nhạc chơi vơi hay note blues đầy hoa mỹ. Người nghe cần thời gian để giải mã, để tìm thấy sự giao thoa giữa tiếng lòng người Việt và nhịp thở của một dòng nhạc quá mới lạ. Và điều đó không phải là điều chỉ cần làm qua một ca khúc, một đêm nhạc, một năm, một tháng, mà phải qua nhiều thế hệ.

Đọc thêm: Người trẻ kể chuyện làng nghề và hành trình dệt sức sống mới cho giá trị Việt

Tiến sĩ Nguyễn Tiến Mạnh chia sẻ: “Thế hệ trước mở đường bằng bản năng. Thế hệ chúng tôi giữ lửa bằng hệ thống. Ngày nhận nhiệm vụ xây dựng Khoa Jazz, trong tay tôi là khoảng trắng. Không sách giáo khoa. Không chuẩn mực. Mọi thứ phải bắt đầu từ những viên gạch đầu tiên.”

Ông kể về hành trình soạn thảo giáo án. Những chồng tài liệu từ Berklee, từ châu Âu các nghệ sĩ cất công mang về. Ông và đồng nghiệp chong đèn, chuyển ngữ. Biến những lý thuyết Jazz từ trời Tây thành kiến thức cho người Việt. Đó là cuộc chạy đua với thời gian để lấp đầy những lỗ hổng trong đào tạo.

Từ thế hệ thứ nhất như NSƯT Quyền Văn Minh, Lưu Quang Minh, đến thế hệ thứ hai như Quyền Thiện Đắc, Nguyễn Tiến Mạnh, rồi cũng có thêm những thế hệ thứ 3 của một lớp nghệ sĩ Jazz trẻ kế cận, rồi đến gần 200 sinh viên và 25 giảng viên trong khoa Jazz tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam ngày nay, đó là một hành trình đầy thăng trầm, vất vả và nhiều khó khăn. Bằng rất nhiều những nỗ lực, tận tụy, Jazz từng bước bước ra khỏi góc khuất, bước vào giảng đường, trở thành nghề, thành nghiệp, thành công việc biểu diễn chuyên nghiệp và có thể kiếm sống.

“Nghệ sĩ Jazz Việt ở đâu thì biên giới của Jazz Việt ở đó”

Và sau những giai đoạn khó khăn ban đầu, có những đón nhận và chỗ đứng đầu tiên, các nghệ sĩ Jazz Việt muốn nhìn ra biển lớn. Tiến sĩ Nguyễn Tiến Mạnh hiểu rằng Jazz cần không gian, cần sự giao tiếp: “Jazz không thể đóng cửa chơi một mình. Chúng tôi phải bước ra ngoài. Những Festival Jazz quốc tế, những buổi giao lưu, những cái bắt tay với nghệ sĩ nước ngoài… Đó là cách chúng tôi định vị Jazz Việt. Chúng tôi muốn sinh viên nhìn thấy thế giới, và thế giới nghe thấy Việt Nam.”

Vậy lối đi nào cho Jazz Việt để không bị hòa tan? Cả Quyền Thiện Đắc và Nguyễn Tiến Mạnh đều đồng thuận ở một triết lý cốt lõi: Phải tìm ra “tiếng nói riêng”.

Thay vì chỉ cố gắng mô phỏng hình thức bề ngoài, thế hệ nghệ sĩ hiện nay, nghệ sĩ Quyền Thiện Đắc chọn cách tiếp cận chiều sâu là “học tinh thần” của văn hóa bản địa để áp dụng vào văn minh thế giới. Họ dấn thân vào những chuyến đi điền dã, trực tiếp “tầm sư học đạo” từ các nghệ nhân lão làng để học cách chơi kèn Bóp, trống Tuồng, trống Chèo hay cồng chiêng Tây Nguyên, không phải để trở thành người chơi nhạc cụ dân tộc, mà để thấu cảm cái hồn cốt và nhịp điệu gốc rễ rồi tái hiện lại bằng cây kèn Saxophone hay các nhạc cụ phương Tây.

Hành trình này còn được củng cố bởi việc tìm ra điểm chạm triết học giữa tính ngẫu hứng trong Jazz và nguyên tắc “lòng bản” của âm nhạc cổ truyền (Tuồng, Chèo, Cải lương…), giúp họ tạo ra sự giao thoa tự nhiên thay vì khiên cưỡng, mục tiêu cuối cùng là tạo ra thứ âm thanh mà khi vang lên, dù với kỹ thuật hiện đại của thế giới, người nghe vẫn cảm nhận được trọn vẹn không gian và tâm hồn Việt Nam.

Quyền Thiện Đắc cũng phản đối gay gắt tư duy làm nhạc kiểu “Sandwich” – tức là “kẹp” một nhạc cụ dân tộc vào giữa dàn nhạc phương Tây một cách cơ học. Với anh, đó là sự lai căng hời hợt. “Đừng cố chơi Bebop hay Swing giống hệt người Mỹ, ta không bao giờ thắng được văn hóa gốc của họ”, anh khẳng định. Jazz Việt phải là khi người nghệ sĩ thẩm thấu tinh thần của Tuồng, Chèo, của âm hưởng Tây Nguyên, rồi dùng cây kèn Saxophone để “nói” ra cái hồn vía đó. Mục tiêu là để khi âm thanh vang lên, chưa cần nhìn mặt, khán giả quốc tế đã nhận ra: “À, đây là Việt Nam!”

Jazz ở Hà Nội: Ngẫu hứng giữa các thế giới

“Jazz ở Hà Nội: Ngẫu hứng giữa các thế giới” là cuốn sách vừa được ra mắt độc giả Việt Nam, được biên soạn bởi Tiến sĩ Stan BH Tan-Tangbau - một nhà nghiên cứu chuyên về Việt Nam học và nhân học với sự cộng tác của Lưu Quang Minh và Quyền Thiện Đắc. 

Tác phẩm gồm 9 chương với những tư liệu quý giá và những câu chuyện sống động về hành trình phát triển Jazz trong buổi đầu khó khăn tại Việt Nam. Cuốn sách tái hiện lại hành trình của nhiều thế hệ nghệ sĩ jazz Việt từ những ngày đầu tự học, tự khám phá đến quá trình rèn luyện kỹ thuật, nâng cao hiểu biết và nuôi dưỡng đam mê với một dòng nhạc quốc tế, để rồi từng bước góp phần định hình diện mạo của jazz Việt trong một môi trường chính trị, xã hội đặc thù. 

Cuốn sách được hình thành từ “những cuộc gặp gỡ” định mệnh, bởi trong bối cảnh lịch sử mà việc tiếp cận nhạc Tây gần như là bất khả thi, tình yêu Jazz của các nghệ sĩ đã nảy sinh từ những khoảnh khắc tình cờ đến kỳ lạ. Đó là khoảnh khắc của nghệ sĩ Lưu Quang Minh khi nghe Jazz qua chiếc đài radio khi đang canh giữ tại chiến trường Khe Sanh hay khoảnh khắc nghe các nghệ sĩ Cuba chơi nhạc trong rừng sâu, hoặc câu chuyện về một chàng trai quê bị tiếng đàn trong đêm mê hoặc mà quyết tâm lên Hà Nội luyện thi vào Nhạc viện. “Cuốn sách chính là tập hợp của những nhân duyên và sự dấn thân đầy cảm động như thế để Jazz có thể tồn tại và phát triển tại Việt Nam” – Dịch giả hiền Trang chia sẻ.

Bên cạnh đó, cuốn sách cũng phân tích cách các nghệ sĩ dung hòa giữa nghệ thuật và ý thức hệ, phác họa những cuộc giao lưu văn hóa, xã hội giữa người chơi nhạc và các thiết chế, hướng đến khẳng định năng lực sáng tạo của nghệ sĩ và giá trị của jazz trong đời sống âm nhạc Việt Nam. 

Và cứ thế, “qua sự nỗ lực tận tụy của một vài cá nhân tiên phong cùng nỗ lực chung của một cộng đồng nhỏ các nghệ sĩ jazz, giờ đây ta có thể nói về nền jazz Hà Nội tuy còn khiêm tốn đấy nhưng đã có thể tự duy trì và thấm đẫm những cá tính riêng tinh tế” – Trích chương 1 tác phẩm “Jazz ở Hà Nội: Ngẫu hứng giữa các thế giới”. 

ĐỌC NGAY

Võ Văn Y trở lại sau 10 năm

Định mệnh của các vì sao

Giữa lao xao, thả mình trôi