Vũ Khánh Tùng, Giám đốc Bát Tràng Museum: “Bố để lại cho tôi một di sản còn dang dở”

50 năm lặn ngụp làm nghề, gia tài Nghệ nhân Nhân dân Vũ Thắng để lại là cả một di sản gồm những bộ sưu tập vô giá, nhiều tác phẩm trong số đó là độc bản, ông từng không chịu bán với bất cứ giá nào để làm “của để dành” cho dự định tâm huyết, chứa đựng tầm nhìn xa: thành lập bảo tàng gốm sứ tư nhân đầu tiên tại làng gốm Bát Tràng. Thế rồi, trớ trêu thay là một cú sinh nghề tử nghiệp! Đột ngột nhận lãnh trách nhiệm của người tiếp quản, cậu con trai duy nhất của nghệ nhân đã nhiều lần choáng ngợp, hoang mang trước núi việc bố đang làm dở và không biết phải bắt đầu từ đâu để có thể gánh tiếp, khi trót không từng đi chung đường… 

Để rồi không lâu sau đó, như một cuộc hẹn từ định mệnh, hồn gốm dần nhập vào anh, thuộc về và bén lửa. 

Sau khoảnh khắc hoang mang, Tùng cuối cùng cũng dần biết mình cần phải làm gì. “Nhờ sự đoàn kết của mọi người trong gia đình, sự chỉ bảo của mẹ - người đã một đời sát cánh bên bố trên đường nghề, tôi đã cùng các em trong gia đình xây dựng nên thương hiệu Bát Tràng Museum Atelier (BTMA). Các thành viên trong gia đình tôi trực tiếp điều hành việc sáng tạo mẫu và sản xuất cùng những người thợ lâu năm gắn bó với xưởng, duy trì những sản phẩm mang phong cách riêng của cố nghệ nhân…”, anh nói. 

“Với tôi, xưởng gốm Bát Tràng Museum Atelier là nơi dung hòa giữa hai thế hệ. Một bên là tầm nhìn xa của bố – người luôn trăn trở với di sản của làng nghề. Ngay từ khi đặt tên Bảo tàng nghệ thuật Hồn Đất Việt Bát Tràng, với bố tôi, cái tên ấy không chỉ nói về gốm mà còn mở rộng không gian tiếp nhận sang các loại hình nghệ thuật khác, cho sự sáng tạo không giới hạn và cho những cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại. Bố luôn đề cao tinh thần thử nghiệm. Ông không chỉ kế thừa kỹ thuật cổ truyền – từ cách pha men, tạo dáng, phối màu – mà còn liên tục làm mới chúng bằng những cách kết hợp táo bạo: lớp men chồng lớp men để tạo chiều sâu, những họa tiết truyền thống đặt trên hình dáng hiện đại, hay việc đưa các chất liệu như bạc, sơn mài, kén tằm, hoa khô… vào trong tác phẩm gốm. 

Một bên là tư duy thẩm mỹ đương đại, sự nhạy cảm với hình ảnh và cách kể chuyện phần nào đó là sở trường và kinh nghiệm sẵn có ở tôi, mà sâu xa chính hẳn là được di truyền từ bố. Có thể nói, ngôn ngữ thiết kế của xưởng là sự tiếp nối: lấy truyền thống làm nền để sáng tạo bằng ngôn ngữ của thời đại. Chất “nghệ sĩ” trong bố – luôn thể nghiệm, dấn thân, tìm đường riêng đã được mặc định là “tôn chỉ, tuyên ngôn” của bảo tàng và  xưởng gốm. Để từ đó, mỗi tác phẩm là một lời đối thoại giữa hai thế hệ – một người đã dành trọn đời mình cho gốm và một người từng đi xa để trở về, mang theo cái nhìn mới để kể lại câu chuyện di sản”, Tùng nói về cái gạch nối giữa anh và bố mình, trên hành trình không hẹn mà cùng để kể câu chuyện về di sản gốm Bát Tràng theo cách ấn tượng nhất có thể.

Trên vai trò mới dành cho người tiếp quản: Giám đốc Bảo tàng nghệ thuật Hồn Đất Việt Bát Tràng, Vũ Khánh Tùng là người khởi xướng quá trình tái định vị thương hiệu Bát Tràng Museum, trong đó có việc thiết kế lại bộ nhận diện với font chữ riêng mang tên “MN Vũ Thắng” – như một cách tưởng nhớ người cha, cố Nghệ nhân Nhân dân Vũ Đức Thắng, đồng thời là họa sĩ và nhà sưu tập nghệ thuật. Tên gọi “Bát Tràng Museum” (tên đầy đủ tiếng Việt: Bảo tàng nghệ thuật Hồn Đất Việt Bát Tràng) được bảo tàng giữ nguyên trong cả tiếng Việt và tiếng Anh như một lựa chọn nhất quán, thể hiện định hướng phát triển lâu dài. “Bát Tràng” gắn liền với truyền thống gốm Việt, còn “Museum” là khái niệm quốc tế quen thuộc, giúp bảo tàng kết nối dễ hơn và mở rộng khả năng tiếp cận với công chúng đa ngôn ngữ. Ngay từ đầu, bảo tàng được định hình không chỉ là nơi trưng bày các tác phẩm gốm, mà còn là không gian dành cho nhiều hình thức nghệ thuật khác nhau. Tinh thần này xuất phát từ mong muốn của cố nghệ nhân – người sáng lập bảo tàng – luôn hướng tới việc gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống thông qua sáng tạo. Việc giữ nguyên tên gọi Bát Tràng Museum là cách định vị bản sắc riêng của bảo tàng trong dòng chảy văn hóa đương đại.

Miễn cưỡng tiếp quản, nhưng lại lĩnh hội và bắt nhịp rất nhanh, đấy là Tùng, khi ngồi vào chiếc ghế không hẹn mà vẫn như định sẵn: Giám đốc sáng tạo/điều hành của Bát Tràng Museum Atelier (BTMA). Rất nhanh, anh bắt tay vào gây dựng những bộ sưu tập mới để nối dài câu chuyện bố anh muốn kể.    

“Tiếp nối di sản hơn 50 năm của xưởng gốm do bố tôi gây dựng, tôi cùng đội ngũ tại BTMA luôn đặt trọng tâm vào việc kết nối văn hóa truyền thống với tư duy thẩm mỹ đương đại. Chúng tôi bắt đầu bằng việc khai thác các yếu tố thẩm mỹ của gốm Việt: từ họa tiết, màu men đến phom dáng. Tuy nhiên, điều làm nên sự khác biệt của các bộ sưu tập là cách chúng tôi kết hợp những tinh hoa từ nhiều di sản văn hóa khác nhau, thử nghiệm với hình dáng, kết cấu, vật liệu để tạo nên các tác phẩm công năng, nhưng vẫn giữ được sự tinh tế, tối giản và nhất quán về hình ảnh, đúng với tinh thần mà Bát Tràng Museum luôn theo đuổi. Do đó, mỗi bộ sưu tập đều được bắt đầu từ một câu chuyện văn hóa cụ thể, nhưng được tái diễn giải qua ngôn ngữ thiết kế đương đại”, Tùng nói với Tatler.

Những bộ sưu tập (BST) riêng có tại BTMA: 

• BST Rồng Phố: hợp tác cùng nhà thiết kế Diệu Anh là một thử nghiệm đặc biệt. “Chúng tôi lấy hình ảnh rồng – một linh vật quen thuộc trong mỹ thuật truyền thống Việt – để đặt cạnh các vật dụng đời thường như… ống nước, ghế nhựa, lốp xe, tạo nên một tổng thể đối thoại giữa cũ và mới, trang nghiêm và nghịch ngợm, truyền thống và đường phố”, Tùng thích thú kể về thử nghiệm táo bạo, đầy phá cách mà anh cùng cộng sự tâm đắc. 
• BST Dệt một áng hoa: Ra mắt đầu năm 2025 cũng là một thử nghiệm thú vị – nơi các sản phẩm đặc trưng của xưởng như Giày gốm, Tháp và bình Tulip, bình Túi, khai thác vẻ đẹp từ những họa tiết trong gốm hoa lam cổ như phù dung, kim ngân, hoa chanh… nhưng được làm mới lại, tạo nên tính độc đáo của bộ hoạ tiết vẽ tay này.
• BST An Nam: Tiếp tục là một dự án kết hợp cùng NTK Diệu Anh. Bộ sưu tập tái hiện các biểu tượng Á Đông như mấn đội đầu, áo yếm, đốt tre và hạt lúa – mỗi món đều được thiết kế theo ngôn ngữ tối giản, chú trọng khối hình và chất liệu. Mấn là sự gợi nhớ đến tinh thần điêu khắc của Brâncuși, áo yếm kết hợp đồng và gốm để làm nổi bật vẻ đẹp nữ tính, còn hạt lúa và đốt tre thì được thiết kế linh hoạt để phù hợp với nhiều chức năng trong trang trí không gian – từ bình hoa đến tranh tường hay cụm trưng bày.
• Đèn Ballerina - “Sản phẩm nội thất của năm” tại Asia Architecture Design Award 2023. Sản phẩm hợp tác cùng nhãn hàng thời trang LEAP ART, lấy cảm hứng từ câu chuyện khổ luyện và đam mê của những nghệ sĩ múa ballet, một loại hình nghệ thuật cổ điển châu Âu. Tác phẩm sử dụng chất liệu và kỹ thuật thủ công truyền thống như hoạ tiết hoa dây khắc trên gốm Bát Tràng, nghệ thuật thêu tay trên vải nhung của các nghệ nhân Thường Tín, Hà Tây. Thiết kế này đã được vinh danh là Sản phẩm nội thất của năm tại Asia Architecture Design Award 2023.
• BST Con vịt  kết hợp cùng KTS Nguyễn Hà: Hai thiết kế đặc biệt trong Bộ sưu tập này - Đèn TOGAN và Bình NGA NGA được KTS Nguyễn Hà và đội ngũ sáng tạo của BTMA tinh chỉnh từ một tác phẩm của cố Nghệ nhân nhân dân Vũ Thắng trưng bày tại Bảo tàng Nghệ thuật Hồn Đất Việt Bát Tràng (Bát Tràng Museum) mang những công năng mới - bình hoa và đèn bàn.
• Bình gốm “Túi Ai ơi” – Sản phẩm hợp tác cùng thương hiệu LUU VIETANH với chiếc bình gốm được làm từ chiếc túi xách. Tác phẩm bình gốm hình chiếc túi lấy cảm hứng từ giỏ quà người Việt thường tặng nhau vào dịp lễ, mỗi thiết kế một câu chuyện kể, một ký ức Việt Nam qua một góc nhìn mới, tinh giản hơn, đương đại hơn…

Song song với việc thử nghiệm các phom dáng và kết cấu mới, BTMA cũng đặc biệt quan tâm đến việc nghiên cứu di sản của gốm Việt cổ qua các niên đại khác nhau. Tùng nói với Tatler: “Ngay từ những ngày đầu, bố tôi đã dành nhiều tâm huyết phục chế các di sản gốm từ thời Lý, Trần, Mạc đến các hiện vật từ thế kỷ 17–19. Ngày nay, chúng tôi tiếp tục phát triển mảng phục chế này theo hướng chuyên sâu hơn: lựa chọn nghiên cứu những hiện vật tiêu biểu để sáng tạo lại bằng ngôn ngữ thẩm mỹ riêng của xưởng – tối giản về hình khối, đặc trưng về men chồng và giữ lại tinh thần nguyên bản nhưng vẫn mang hơi thở đương đại. Đây cũng là cách chúng tôi giữ nhịp cầu nối giữa cổ và kim, giữa giá trị trường tồn và tính ứng dụng trong đời sống hôm nay”.

Đọc thêm: Chuyên gia bật mí cách thiết kế sân vườn hòa hợp với cây xanh và ánh sáng

Một số tác phẩm phục chế thành công của BTMA

• Tước vẹt: Bên cạnh các loài hoa lá, hình ảnh các loài chim cũng xuất hiện dày đặc trên các họa tiết và hiện vật gốm cổ, trong đó có loài vẹt. Đây cũng là cảm hứng để các nghệ nhân gốm thời Lý – Trần vào thế kỷ 12 chế tác chiếc Bình rượu gốm hoa nâu hình chim vẹt. Mô phỏng lại một trong những thiết kế biểu tượng của gốm Việt cổ, tác phẩm Tước Vẹt của BTMA được tạo hình tối giản, nhấn mạnh vào khối dáng và hoàn thiện bằng lớp men chồng màu đặc trưng của xưởng, tạo nên tinh thần hiện đại cho một hình thức mang đậm dấu ấn truyền thống.
• Ấm phượng: Chiếc ấm phượng cổ được các nghệ nhân gốm thời Lê Sơ, thế kỷ 15 chế tác, lồng ghép hình ảnh loài chim thần thoại trong dáng hình của một vật dụng hàng ngày, hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam. Phiên bản ấm phượng của BTMA được phục chế thủ công, phủ lên lớp men đặc trưng của xưởng gốm, tạo nên một tinh thần hiện đại cho một thiết kế cổ xưa.
• Tượng voi đội đài sen: Mô phỏng cổ vật Tượng voi đội đài sen từ nghệ thuật gốm hoa nâu thời Lý-Trần thế kỷ 13-14, BTMA giới thiệu phiên bản phục dựng của tác phẩm với lớp men đơn sắc. Qua bàn tay chế tác thủ công từ những nghệ nhân của xưởng gốm, các chi tiết trên mình voi được tinh giản một cách có chủ ý, nhằm tôn lên đường nét mềm mại, thanh thoát của hình tượng, hài hòa cùng tòa sen chạm khắc tỉ mỉ trên lưng.
• Đôn nghê/ đôn voi: Ở bất cứ giai đoạn lịch sử nào, Voi và Nghê luôn được xem là những linh vật trở thành hình tượng nghệ thuật, in sâu vào đời sống văn hoá dân gian. Voi biểu trưng cho sức mạnh, sự thông thái và vững chãi, Nghê là linh vật xuất hiện nhiều trong đình, đền, miếu thờ của người Việt, với vai trò canh giữ và bảo vệ không gian linh thiêng. Mô phỏng từ những chiếc đôn bằng đá và đế cột trang trí trong nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Việt cổ từ thế kỉ XI - XIV, đôn ghế tạo hình voi và nghê của BTMA được tái hiện sinh động trong lớp men đặc trưng của xưởng gốm…

Cuộc đồng hành cùng các nghệ sĩ đương đại đã mở ra những cuộc đối thoại thế nào? 

Như đã chia sẻ ở trên, tôi nghĩ, ngay từ cái tên mà bố tôi đặt khi thành lập bảo tàng – “Bảo tàng nghệ thuật Hồn Đất Việt Bát Tràng” – đã cho thấy một tầm nhìn rộng hơn rất nhiều so với định nghĩa thường thấy về một bảo tàng gốm. Cái tên này đã chứa đựng nhiều điều hơn cả gốm vốn đã rất gắn bó với địa danh Bát Tràng - Đó là sự tôn vinh các nghệ sĩ, nghệ nhân cũng như các loại hình nghệ thuật. Điều đó có nghĩa, ông đã coi gốm là một chất liệu để đối thoại và đến lượt tôi cùng cộng sự là các nghệ sĩ đương đại lại tiếp tục cuộc đối thoại đó bằng nhiều ngôn ngữ và cách kể chuyện khác nhau.

Trong 3 năm qua, BTMA đã liên tục tổ chức và tham gia các hoạt động cộng đồng, triển lãm và các dự án kết hợp với nghệ sĩ đương đại. Tôi tin rằng gốm khi được tiếp xúc với những tư tưởng, chất liệu và ngôn ngữ tạo hình mới sẽ có thể khoác thêm một lớp áo mới cho chính nó, bước ra khỏi khuôn mẫu lặp lại về hình khối hay công năng.

Tôi luôn đi tìm những người đồng điệu trong tư duy nghệ thuật với BTMA, không cần phải giống nhau hoàn toàn về phong cách hay xuất phát điểm, nhưng đều dành sự quan tâm đến những giá trị truyền thống và di sản từ các khu vực văn hóa trên thế giới và cùng nhau tin rằng gốm vẫn có thể tiếp tục xứng đáng có một hình hài và hồn cốt sống động trong đời sống nghệ thuật. Thay vì đi theo xu hướng, các tiêu chuẩn chung, công việc sáng tạo cần xuất phát từ bản thân người nghệ sĩ, là quá trình lắng nghe và nhìn nhận chính mình. Từ những cảm nhận sâu sắc ấy, các yếu tố nền tảng được khai thác và dần phát triển thành ý tưởng, tạo ra những sản phẩm phản ánh phong cách riêng biệt, đồng thời chú trọng đến việc giữ trọn vẹn các thông điệp cùng vẻ đẹp bất biến, không mai một theo thời gian.

Rồng Phố là dự án cộng tác đầu tiên giữa BTMA và NTK Diệu Anh – cũng là lần đầu tôi giữ vai trò giám tuyển, đồng hành xuyên suốt quá trình sáng tạo. Từ đó, tôi nhận ra vai trò “giữ nhịp” của mình không nằm ở việc làm thay nghệ sĩ, mà là tạo điều kiện để nghệ sĩ có thể “gặp” gốm theo một cái nhìn mới đương đại hơn. Dự án này mở ra một định hướng rõ ràng: hợp tác sáng tạo là cách để xưởng gốm tiếp tục cuộc đối thoại với di sản – không phải bằng cách lặp lại, mà bằng cách mở rộng, tiếp biến và làm mới tinh thần của những giá trị cũ.

Việc chiêm nghiệm những tác phẩm cũ có ý nghĩa gì trong hành trình sáng tạo của anh?

Tôi nghĩ rằng, bản sắc cá nhân và trải nghiệm của từng nghệ sĩ có thể thay đổi theo thời gian, từ đó, tư duy sáng tạo và cách nhìn nhận về các tác phẩm cũ của họ cũng có thể thay đổi. Tuy nhiên, mỗi tác phẩm được sáng tạo trong một khoảnh khắc cụ thể đều phản ánh sự tận tâm, niềm đam mê và cái tôi của người nghệ sĩ tại thời điểm đó. Vì vậy, hãy trân trọng và chấp nhận những điều còn chưa hoàn hảo trong các tác phẩm, vì chính những điều đó góp phần tạo nên sự chân thật và sự phát triển liên tục của nghệ thuật.

Dự định nào tiếp theo của BTMA có thể hé lộ?

Trong thời gian tới, bằng tất cả kinh nghiệm và hiểu biết của mình, BTMA sẽ tiếp tục hành trình nghiên cứu và phát triển các yếu tố thẩm mỹ của gốm Việt truyền thống, từ hình dáng, màu men đến họa tiết trang trí chắt lọc và đưa những tinh hoa ấy vào thiết kế mới mang hơi thở đương đại. 

Những sự kết hợp giữa BTMA với các nghệ sĩ đương đại sẽ tiếp tục được thực hiện như một phần chiến lược phát triển của BTMA. Mỗi sự kết hợp sẽ là một góc nhìn, một cách tiếp cận, một hình thức thể hiện khác nhau tạo ra tác phẩm mới hoặc tương tác với di sản để lại của cố nghệ nhân nhân dân, nhưng tất cả đều chung mục tiêu tôn vinh và kế thừa di sản. 

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 07/2025

ĐỌC NGAY

Japa Valley: Cú bắt tay tiên phong giữa Pharrell Williams và Nigo định hình lại du lịch Tokyo

The Weigh-in: Liệu một thương hiệu có đang tự giới hạn mình khi trung thành với một bản sắc thị giác cố định?

Ray Dao: Từ sinh viên xa xứ tìm chỗ đứng trên đất Mỹ đến người “kể chuyện” hình ảnh tại Tesla