Dịch giả Anh Hoa: “Việc đọc đòi hỏi một lòng tin rất lớn”

Làm sao ta có thể phân biệt được đâu là cái hưng phấn của chính tác giả ở ngôn ngữ gốc để có thể dịch lại nó, biểu đạt lại nó ở ngôn ngữ mẹ đẻ, mà không bị nhầm lẫn đó chỉ là cơn hưng phấn của ta (với tư cách một độc giả, đọc như một công tác cần làm trước khi dịch)?

Dịch - ở nhiều khía cạnh - là sống trong sự ngợp ấy, trong độ chênh của các ngôn ngữ, các văn bản, các thế giới, là liên tục được tung lên niềm vui bồng bềnh khi thấy điều gì đó lóe lên từ cuộc đọc, để rồi rơi thẳng vào nỗi bất lực trong việc tái tạo nó trong một ngôn ngữ khác. 

Nhờ công nghệ, ai cũng có thể đọc bất cứ văn bản nào mà không cần phụ thuộc vào nhân vật gác đền gọi là "dịch giả." Nhưng chính vì được giải phóng khỏi ý nghĩa "xóa mù chữ" và "phổ cập giáo dục" ấy mà việc đọc, việc dịch lại có cơ hội trở về với chính nó. 

Trong phần dạo, George Eliot nói về việc nhìn lịch sử như thí nghiệm của các hỗn hợp chất trong Thời gian. Ý này chui ra từ Spinoza - mà Eliot đã dịch sang tiếng Anh trước đó. Có lẽ vào thời điểm dịch, tôi cũng đã bắt đầu nhìn con người như vậy, nhưng chưa dám gọi ra, và việc thấy một cuốn sách triển khai ý ấy trong một độ rộng phức tạp khiến tôi phấn khích vô cùng. Bạn sẽ thấy, chẳng hạn, Dorothea là một chất có khả năng đạt đến độ nóng khủng khiếp và tan chảy, trong khi Celia, cô em gái, thì không. Cùng trạng thái đỏ mặt, Dorothea rực lên như mặt trời còn Celia thì hồng ửng. Eliot tạo ra một hệ thống từ rất chính xác và nhất quán cho các chất khác nhau, và việc của tôi là tìm ra một hệ thống tương đương trong tiếng Việt. Nếu so với đọc thông thường thì thao tác dịch bắt tôi phải nhìn nhận văn bản trước tiên như một cấu trúc. Tôi sẽ phải hỏi tác giả xây dựng thế giới ấy như thế nào và có thể xác lập một sự tương đương nào đó giữa hai ngôn ngữ để tái tạo nó hay không.

Đây hoàn toàn có thể là khởi điểm cho một băn khoăn không dứt. Nguyễn Văn Vĩnh dịch Kiều chẳng hạn, đó là việc quay đi quay lại, cả đời. 

Hồi năm 1913 khi đăng phơi ơ tông trên Đông Dương Tạp chí, câu “Trăm năm trong cõi người ta” được dịch là “Dans les cent ans qui constituent la durée limitée de la vie humaine” đến khi in thành sách thì sửa lại thành “Cent années, dans cette limite de notre vie humaine”. Từ limite - tức là giới hạn - ở bản sau đã mang nghĩa phổ quát hơn, không chỉ thời gian (khoảng sống chết của con người) mà cả không gian (thế giới nơi con người sống - đối lập với các thế giới khác). Đó là cách hiểu của Nguyễn Văn Vĩnh về từ “cõi”. Cõi là giới hạn - không có giới hạn thì chẳng gì có thể hiện ra. Và bạn thấy đấy, để đi từ “durée limitée” đến “limite” cần cả cuộc đời. Người ta hoàn toàn có thể nhận ra nhau chỉ qua một từ.

Có thể nói ngoài việc tìm cách diễn đạt nghĩa của từ, ta còn phải làm công tác tìm cho các từ một chỗ đứng? Như cách dàn trang một bản thảo?

Có thể làm như vậy với một kiệt tác (một văn bản đạt đến độ kiệt cùng), nơi mỗi chữ đều đang ở đúng chỗ của nó. Đó là thái độ lý tưởng đối với việc dịch. Nhưng lúc nào cũng khăng như vậy thì rất dễ phát điên. Bạn cứ hình dung một phong cảnh: có những lúc phải đi bộ thật chậm, soi từng viên đá, có những lúc phải bay là là bên trên, có những lúc phải nhắm mắt lướt thật nhanh cho qua, sau đó mới dần nhận lại. 

Với Henry James chẳng hạn, tôi bắt đầu với Vẽ Một Phụ Nữ, vì lúc đó đang có cái khung đối chiếu là Middlemarch (Vẽ là một cách viết lại câu chuyện trong Middlemarch). Chỉ sau đó, nhất là khi dịch Daisy Miller, tôi mới hiểu nước Ý có vai trò như thế nào trong hình dung thế giới của những nhân vật thời ấy - là điều tôi đã không thực sự nhìn ra khi dịch Middlemarch. Những thứ đáng để nhìn bao giờ cũng gồm rất nhiều tầng, phải vòng đi vòng lại.

Từ cá nhân mình, tôi nhận thấy FORMApubli không chỉ mang đến những quyển sách mà còn khuôn hình nên một hệ thống đọc. Điều đó thể hiện qua các “Kỳ” và những quyển sách nằm trong mỗi Kỳ, đi cùng đó là những bài viết trên “Văn Bản”, những phân tích, thảo luận được nối dài. Sự nối dài trong việc đọc ấy, là điều FORMA hướng đến? Tạo nên một truyền thống?

Vậy bạn cũng thấy là việc đọc (mà dịch là một trong các hình thức) đòi hỏi một lòng tin rất lớn: không có gì bày sẵn, nếu thấy được gì thì phải vật lộn rất nhiều, và thường nhìn ra rồi thì không thấy cần nói nữa. Một nhà xuất bản muốn trung thành với tinh thần đó lúc nào cũng ở trong thế phải từ chối những việc mà nếu làm thì sẽ tiện hơn cho mình. 

Các độc giả của FORMA - và tôi tính chính mình là một độc giả - tôi thích nghĩ về họ như các correspondent. Cuốn sách sinh ra từ một sự ngợp, từ nỗi bất khả của việc nắm bắt một kinh nghiệm choáng ngợp, và đến lượt mình, người đọc cũng có khả năng đạt đến kinh nghiệm ấy khi cuốn sách bắt đầu chuyển động, trở thành tấm gương soi những ký ức, ham muốn, đau đớn, ngây ngất mà chính người đọc nó cũng không biết là mình có hay có thể. Không phải cuộc đọc nào cũng đạt đến mức ấy, nhưng khi đến mức ấy thì cuốn sách trở thành địa điểm ma thuật cho correspondence. Đó là một hình thức cổ xưa của hoạt động tinh thần, và lẽ sống của xuất bản, mình nghĩ, nằm ở chuyện duy trì hình thức ấy. Cũng bởi vậy mà có cái tên FORMApubli. 

FORMA nghĩa là hình thức, cũng là formation - sự tự giáo dục, khuôn định chính mình. Còn publi là gốc của những từ như publish (xuất bản), public (công cộng), vv. Về cơ bản, đó là hình dung về một cộng đồng correspondence sinh ra từ việc đọc.  

Và dần dần tôi hiểu ra, “cộng đồng FORMA” không phải chỉ gồm những người mua sách, thậm chí không nhất thiết là người đọc sách. Có một tinh thần và có những người nhìn thấy, nhận lấy nó, nhưng chẳng ai - kể cả người gọi tên - sở hữu nó cả. Cộng đồng không phải là một hội nhóm đóng với các đặc quyền mà là những người còn lòng tin. 

Đọc thêm: Xu hướng “nghỉ hưu ngắn hạn” và cách người trẻ viết lại “luật chơi” sự nghiệp

“Tự khuôn định chính mình” từ đó trở thành một cộng đồng correspondence, hay tự khuôn định hệ thống của sự đọc phải chăng là thứ thiếu sót trong việc đọc hiện nay? Khi hình thức xuất bản ở hiện tại phần đông đang hướng đến những quyển sách “nóng hổi” trên văn đàn thế giới? Hay nói thẳng ra rằng đa phần đang thiếu cái tinh thần tạo nên việc đọc có hệ thống như bạn nói đến ở trên.

Chỉ cần nhìn vào hai công thức thống trị việc truyền thông sách ngày nay, tôi tạm gọi là mô thức KOL và mô thức truyền thông điệp. Người ta mua một cuốn sách vì nó được sản xuất hay "bảo đảm chất lượng" bởi người nổi tiếng, hoặc bởi nó là món hàng hứa hẹn thỏa mãn một ham muốn nào đó - tri thức, thời thượng, chữa lành, kinh điển, nữ quyền,... Những công thức này rất hiệu quả trong việc mang cuốn sách đến nhiều người nhưng cũng "vồ trượt" mất điều theo tôi là quan trọng nhất của việc đọc - nỗi choáng ngợp không thể tìm ra lời, cuộc thả mình vào cái không biết, không thể biết. Cú vồ trượt ấy thực ra lại rất đúng: những điều thực sự quý giá cần nằm trong vô hình.   

Chẳng hạn khi xuất bản Nghề Sống của Cesare Pavese, chúng tôi hoàn toàn có thể tìm cách tạo nội dung quảng cáo gây tò mò xoay quanh việc tự sát của nhà văn này, nhưng cuối cùng đã không làm thế, thay vào đó là đặt những câu hỏi xoay quanh văn nghiệp Pavese, nối vào những nhân vật như Natalia Ginzburg, Italo Calvino, Elsa Morante, Primo Levi,... Cả một phong cảnh Ý mở ra, và điều kỳ diệu ở đây là mọi thứ không hề tính trước. Một người đọc và dịch, đăng lên Văn Bản, một người khác thấy hứng khởi và tiếp tục mạch ấy. Bạn có thể hình dung một giao hưởng sinh ra từ việc đọc, ở đó phấn hứng và sự nghiêm cẩn đi cùng nhau, mỗi người đồng thời ở trong tình bạn và trong sự một mình. Và hình thức correspondence ấy không tự dưng đến từ cái tên. Nó đã có từ trước, một truyền thống đẹp và thường khuất lấp. Gọi tên nó ra giống như một lời hứa. 

Truyền thống đó có phải đã được thể hiện rất rõ trong việc các nhà văn nhìn nhau qua những bài viết trên Văn Bản của FORMA? Điển hình như Henry James đọc Middlemarch và những ca tương tự? Việc đưa những “chứng cứ” như thế là để ta chứng minh sự tồn tại của một cộng đồng người đọc với hình thức correspondence?

Về chuyện các nhà văn nhìn nhau. Tôi đang dịch một tiểu thuyết của Naipaul và bắt gặp tiểu luận của Naipaul về Joseph Conrad, viết sau khi Conrad qua đời đúng năm mươi năm. Ở nhiều khía cạnh, Naipaul vô cùng gần Conrad, và chính sự gần gũi ấy gây khó ở, cũng như khó nhìn nhận. Mới mười tuổi, Naipaul đã được đọc một truyện Conrad. Cuộc gặp ấy để lại một vết thương mà phải sau rất nhiều năm và nhiều cuộc quay đi quay lại, Naipaul mới đối diện được. Dịch Conrad (một nhà văn mà tôi cũng rất chật vật mới bắt đầu được), rồi lại dịch Naipaul, tôi bỗng hiểu ra rằng những gì Naipaul viết về Conrad năm ấy, về sự u uất đi cùng sáng suốt, về việc không có điểm tựa nào để bắt đầu, cũng là tiên tri cho chính mình. Gần mười lăm năm sau, Naipaul cho xuất bản câu chuyện như chui ra từ hình dung thế giới "liên tục tự tạo lập rồi tự hủy hoại chính mình" - mà Conrad là người đầu tiên nhìn thấy.  

Một ca tương tự: Henry James trẻ tuổi đọc Middlemarch rồi nói rằng nó đã đạt đến giới hạn của tiểu thuyết Anh kiểu cũ, và khi đã nhìn rõ như vậy thì chỉ còn một việc là tìm cách vượt qua. Trong mọi trường hợp, thử thách chỉ thực sự có ý nghĩa nếu nó được nhìn nhận là không thể vượt qua, một cái bóng lấp kín chân trời - và thường thì người ta cố tránh nhắc đến những ai quá gần với mình, gần tới nỗi toàn bộ tồn tại của mình chỉ là sự lặp lại vô vọng nhân vật ấy. Nhưng văn chương - với tư cách một nỗ lực hiểu và tái tạo trung thực kinh nghiệm con người - thì phải xiên thẳng vào điều đó. Hành động viết có thể bắt đầu bộc phát, nhưng đến lúc thì không thể tránh khỏi việc nhận ra những cái bóng ám sự viết của mình. 

Khoảnh khắc nhận ra ấy - diễn ra cả ở việc đọc - tôi thường nghĩ về nó như sự hết ngây thơ. Tận lúc bắt đầu dịch Naipaul, tôi mới ngẩn người nhận ra là đã đọc Naipaul từ trước khá lâu rồi - cuốn sách có tên Khúc Quanh Của Dòng Sông, lúc đọc nó tôi đã không hề để ý tên tác giả, dịch giả hay nhà xuất bản. Lúc đó tôi còn nhỏ và đến ở một nhà người quen mấy hôm. Tôi đọc nó vì nó ở đó, trong nhà - giống như đọc một mẩu báo gói xôi - đọc hết sạch, thấy hay quá và quên luôn. Giờ thì thật khó làm như vậy. Khi bắt đầu tò mò và đi tìm thì cũng cùng lúc bắt đầu bị lạc trong mê cung các đường nối mà chính mình vẽ ra. Điều đó có thể rất mệt mỏi. Nhưng cũng có một niềm vui ở đó.

Cách tiếp cận của FORMAPubli khuôn định nên một hình thức của việc đọc có hệ thống. Về mặt hữu cơ thì quyển sách của FORMA lại mang đến cảm giác “sưu tầm”, một khoái cảm liên quan đến sở hữu. Đây có phải là đặc quyền chỉ có ở sách giấy?

Tôi nghĩ có một khoái cảm về quyển sách giấy, một phần ở đó là một ảo tưởng rất con người liên quan đến sở hữu, và về cơ bản đó là một điều lành mạnh. Điều tuyệt vời là ta luôn có cơ hội để nhận ra mình nhầm lẫn đến độ nào, rằng cuốn sách - hay con người - mà ta tưởng nắm rõ trong lòng bàn tay, thực ra ta đâu hiểu gì mấy. Có nhiều cuốn sách trong phòng mà tôi chưa đọc, chưa có ý định đọc, nhưng đã thân thuộc chỉ vì chúng ở đó. Có những lúc tôi nằm trên sàn và cảm thấy chúng khúc khích cười chế mình. 

Mặt khác, một quyển sách giấy đẹp - được dàn trang, thiết kế, in và gia công chỉn chu - là một vật đẹp, một trong những vật hiếm hoi vẫn còn có thể dạy cho chúng ta về sự nâng niu. Nguyễn Tuân từng viết truyện về một loại giấy khiến người ta cảm thấy được sống là một điều dễ chịu; mùa nực, rờ vào giấy thấy mát cả lòng bàn tay và mùa đông, nó ấm như có sinh khí. Cái đẹp thực sự tạo ra trật tự: những người tự thấy chữ mình không xứng thì không nhẫn tâm đè giấy ấy ra mà viết, còn kẻ tục tĩu thì không dám mó tay vào. 

Quyển sách giấy hiện tại, dù phải chịu quy trình sản xuất hàng loạt như mọi món hàng khác, vẫn mang dấu ấn của một vật có linh hồn. Ta đau lòng khi thấy khi thấy chúng bị rẻ rúng bán cân, bị nhồi nhét làm background chụp ảnh. Ta vui khi thấy chúng cũ và mềm đi với thời gian, dưới những lằn tay của bao nhiêu cuộc đọc, như một người bạn già ân cần. 

Ở FORMA, chúng tôi có nguyên tắc một giá. Giá bìa được tính cho xứng đáng với công sức của những người tham gia và được giữ ở mức độc giả phổ thông có thể mua được. Thà rằng nghiền sách thành bột, cho chúng tái sinh làm giấy, chứ không rẻ rúng chúng bằng việc giảm giá hay xuất ra những cuốn sách không đạt tiêu chuẩn. Nhưng chúng tôi cũng luôn đi tìm những người có thể tặng sách, nhiều khi là những độc giả rất bình thường. Không phải lúc nào cũng tìm được đúng người, nhưng mỗi lần như thế là một niềm vui khó gì so được. 

Làm nên một cộng đồng độc giả FORMA – một cộng đồng correspondence là một hình thức chiến đấu cho sự đọc hay là một thành tựu đối với bạn, một trong những người góp phần tạo nên FORMAPubli?

Tôi cũng thích nghĩ là chúng tôi đang chiến đấu cho điều gì đó - ban đầu thì phải gọi tên cho rõ nhưng càng lúc càng không còn cần nữa. Đó là khi một nhịp chung đã được tìm ra, mọi thứ tiếp tục giống như tự nhiên. Và đôi lúc nghe được ai đó nói rằng đã bắt đầu đọc lại sau nhiều năm bỏ bẵng hoặc tìm ra một hướng đọc mới nhờ FORMA, điều đó khiến tôi rất vui nhưng không còn căng thẳng bồn chồn như khi mới bắt đầu nữa. 

ĐỌC NGAY

Giấc mơ bền vững của Trần Hoàng Phú Xuân và khát vọng đưa Việt Nam thoát khỏi cái bóng ‘công xưởng may mặc thế giới’

Lời hiệu triệu không thể chối từ của Johnathan Hạnh Nguyễn

5 trường nội trú Thụy Sĩ đang đào tạo giới tinh hoa toàn cầu thế hệ mới