สืบสานภูมิปัญญาล้ำค่า หัตถกรรมโบราณแห่งภูมิภาคเอเชีย

ปัจจุบันมีช่างทำรองเท้าเพียงไม่กี่คนที่ยังยืนหยัดทำรองเท้าปักลายด้วยมือได้ปรับรูปแบบรองเท้าให้เข้ากับผู้ซื้อปัจจุบัน หว่องยกตัวอย่างเช่น ลายแพนด้า แมว และสุนัข หรือการปักลายบนรองเท้าส้นสูง รองเท้าส้นแบน หรือรองเท้าแตะ ยังมีการทดลองปักลายบนผ้ายีนส์เพื่อให้ได้ลุคเก๋ๆ แนวสตรีทอีกด้วย 

ปี 2017 รองเท้าซาวฟาไห่ก็สะดุดตาชาวโลกเมื่อไอริส แอปเฟล (Iris Apfel) แฟชั่นไอคอนแห่งนิวยอร์กกวาดซื้อรองเท้าปักลายที่ร้านซินดาร์ตไปถึง 10 คู่ ตอนที่เธอไปเยือนฮ่องกงเพื่อเข้าร่วมแคมเปญ  A Year of Wisdom ของห้าง The Landmark ซึ่งภายในงานมีการจัดแสดงมรดกทางวัฒนธรรมจากแบรนด์ท้องถิ่น อย่างเช่น เครื่องปั้นดินเผาทำมือจากยวดถงไชน่าเวิร์กส์ (Yuet Tung China Works), ร้านขายชาจีนกงฟู  (Gong Fu Teahouse) และร้านรองเท้าซินดาร์ต ก่อนที่ไอริส แอปเฟลจะตามไปถึงร้านหลังจากนั้น

มิรุ หว่อง (Miru Wong) ช่างทำรองเท้าอายุ 33 ปี ทายาทรุ่นที่ 3 ของร้านซินดาร์ต (Sindart) หนึ่งในร้านรองเท้าปักแห่งสุดท้ายที่เหลืออยู่ในฮ่องกงมองว่างานฝีมือของร้านเธอมีอนาคตสดใส และมีโอกาสจะประสบความสำเร็จด้านยอดขายอีกครั้ง แต่ก็ต้องไม่ลืมว่า “เราต้องพัฒนาการออกแบบอยู่เสมอ”  นอกจากนี้หว่องยังเปิดเวิร์กช็อปรองเท้าปักสำหรับคนทั่วไปด้วย “เพราะลูกค้าสมัยนี้ไม่ได้แค่อยากจะซื้อสินค้า แต่อยากรู้ความหมายทางวัฒนธรรมเบื้องหลังลวดลายรองเท้า ฉันอยากส่งต่อความรู้เรื่องนี้ให้คนรุ่นใหม่ด้วย”

ดูกิต (dukit) หรืองานแกะสลักไม้ดั้งเดิมที่มีต้นกำเนิดในเขตเบติส เมืองกัวกัว จังหวัดปัมปังก้า (Betis district of Guagua, Pampanga) ช่างฝีมือเบติสเริ่มต้นการแกะสลักไม้มาตั้งแต่ช่วงต้นศตวรรษที่ 16 ในช่วงที่สเปนเข้าปกครอง โดยสร้างสรรค์ผลงานอันงดงามเพื่อตกแต่งโบสถ์ซานติเอโกอาปุสโตล (Santiago Apostol) ในท้องถิ่น “เบติสเป็นเมืองศาสนาที่งานไม้เป็นแหล่งรายได้หลัก” เลสลี บิตูอิน-เมนดิโอลา (Leslie Bituin-Mendiola) หลานสาวของจูเลียน บิตูอิน (Julian Bituin) หนึ่งในเสาหลักของอุตสาหกรรมแกะสลักไม้แห่งปัมปังก้ากล่าว

เนื่องจากการออกแบบที่แสนซับซ้อน กระบวนการผลิตไม้แกะสลักจึงต้องใช้ความพิถีพิถันสูง ลวดลายต่างๆ ต้องวาดด้วยมือเพราะมีความละเอียดประณีตเกินกว่าจะสร้างด้วยเครื่องดิจิทัล จากนั้นจึงค่อยประกอบชิ้นไม้ต่างๆ เข้าด้วยกันเพื่อขึ้นโครงตามขนาดที่ต้องการ ก่อนจะเริ่มลงมือแกะสลัก 

บิตูอิน-เมนดิโอลาเล่าว่า อุตสาหกรรมงานไม้ในฟิลิปปินส์ค่อยๆ สูญเสียช่างฝีมือไปอย่างช้าๆ ไม่เพียงแต่ในปัมปังก้าเท่านั้น แต่ยังรวมถึงที่เมืองปาเอเต้ (Paete) และจังหวัดเมาน์เทน (Mountain Province) ซึ่งเป็นแหล่งงานไม้ชื่อดังอีกสองแห่งด้วย อย่างไรก็ตาม ครอบครัวของเธอก็ทุ่มเทพยายามเพื่ออนุรักษ์งานไม้ให้คงอยู่ต่อไปถึงคนรุ่นหลัง

“แม่ฉันร่วมกับกระทรวงการค้าและอุตสาหกรรม สอนการแกะสลักให้กับชาวบ้าน ซึ่งถือว่าประสบความสำเร็จมาก หวังว่าจะมีการจัดโครงการแบบนี้อีกเยอะๆ ไม่ใช่แค่ในแหล่งที่ทำงานสลักไม้อยู่แล้ว แต่เป็นจังหวัดอื่นๆ ด้วย ฉันอยากให้มีช่างฝีมือรุ่นใหม่เข้ามาสืบทอดทักษะงานแกะสลักไม้ โชคดีที่คนงานจำนวนมาก ยังทำงานด้วยกันเหนียวแน่นจนกลายเป็นส่วนหนึ่งของครอบครัวไปแล้ว”

อ่านเพิ่มเติม: Rahul Mishra ดีไซเนอร์ชาวอินเดียคนแรกที่ได้แสดงผลงานใน Paris Couture Week พูดคุยกับ Tatler

วายังกุลิต (Wayang kulit) หรือหนังตะลุงมลายู เป็นศิลปะทางวัฒนธรรมที่สำคัญของภูมิภาคนูซันตารา (Nusantara) และหมู่เกาะมลายู (Malay Archipelago) ศิลปะการเชิดหุ่นเงาพื้นบ้านไร้กาลเวลาชนิดนี้ มีต้นกำเนิดจากอินเดียและเดินทางมาถึงคาบสมุทรมลายูเมื่อราวห้าศตวรรษก่อน คำว่า วายังกุลิต มีความหมายสองชั้นในภาษามลายู คือ kulit หมายถึงหนังที่ใช้ทำหุ่นเชิด ส่วน wayang มีสองความหมายคือ "เงา" และ "จินตนาการ"

โดยปกติแล้ว วายังกุลิตจะจัดแสดงในโรงละครกลางแจ้งแต่ใช้แสงสลัว มีผ้าฝ้ายสีขาวเป็นฉากรับแสง โดยมีวงดนตรีอยู่หลังฉากพร้อมกับคนเชิดหุ่น วายังกุลิตของมาเลเซียมีอยู่ด้วยกัน 4 รูปแบบ คือ วายังเคลันตัน (wayang kelantan), วายังกีเด็ก (wayang gedek), วายังปูร์วา (wayang purwa) และ วายังมลายู (wayang melayu) โดย วายังเคลันตัน เป็นรูปแบบที่พบบ่อยที่สุด 

ปักเดน (Pak Dain) เป็นศิลปินหุ่นเชิดรุ่นที่ 13 ผู้เริ่มเรียนรู้ศิลปะการแสดงแขนงนี้ในช่วงต้นทศวรรษ 1980 และมุ่งมั่นที่จะอนุรักษ์ศิลปะการเชิดหุ่นให้สืบเนื่องต่อไปในอนาคต ในปี 2008 เขาก่อตั้งหอศิลป์ Galeri Wayang Kulit Melayu Tradisional Kelantan ขึ้นทางภาคเหนือของรัฐกลันตันเพื่อเป็นแกลเลอรีที่รวบรวมเรื่องราวของวายังกุลิตมลายูแบบดั้งเดิม และผนึกกำลังกับทินทอย ชู (Tintoy Chuo) นักออกแบบตัวละครมือรางวัล และทาเก ฮวด (Take Huat) ผู้อำนวยการฝ่ายศิลป์

ในปี 2012 พวกเขาจะจัดการแสดงในสิงคโปร์ ไทย จีน ออสเตรีย และเยอรมนี ซึ่งได้รับความสนใจจากสื่อมวลชนอย่างล้นหลามด้วยผลงานดั้งเดิม ที่นำมาผสมผสานกับวัฒนธรรมป็อป อย่างเช่น สตาร์วอร์ส ซูเปอร์ฮีโร่จากค่าย DC แม้กระทั่งศิลปินอย่างเอ็ด ชีแรน (Ed Sheeran)

แม้หลายคนอาจมองว่าการแสดงผสมผสานเช่นนั้นไม่ถูกต้องตามขนบ แต่พวกเขามั่นใจว่าลูกเล่นเหล่านี้ยังยึดมั่นอยู่กับหลักการพื้นฐานของศิลปะหนังตะลุง ดังที่ชูอธิบายว่าจุดประสงค์ของพวกเขาไม่ใช่การสร้างหนังตะลุงขึ้นมาใหม่ แต่เป็นการจุดประกายให้คนรุ่นใหม่สนใจหนังตะลุงต่างหาก

“เราไม่ได้จะฟื้นฟูการเชิดหนังขึ้นมาใหม่ แต่เรานำวิธีการใหม่ๆ เข้ามาใส่ในวายังกุลิต เพราะวายังกุลิตยังคงอยู่และจะยังคงดำเนินต่อไป ที่เราอยากทำก็คือเผยแพร่ศิลปะแขนงนี้และถ่ายทอดให้กับคนรุ่นใหม่ ให้พวกเขารู้จักและเห็นว่าสิ่งนี้ยังคงมีอยู่”

ในช่วงสร้างชาติของสิงคโปร์ เฟอร์นิเจอร์หวายถือเป็นสิ่งที่ทุกบ้านต้องมี เฉินฟุนกีเป็นหนึ่งในช่างฝีมือจำนวนน้อยนิดที่ยังหลงเหลืออยู่บนเกาะสิงคโปร์ ที่ยังคงมีความสามารถในการทำเฟอร์นิเจอร์หวายแบบดั้งเดิม  เฉินในวัยหนุ่มได้ติดตามและเฝ้าดูพ่อของเขาทำงานในขณะที่ชายชาวจีนแคะผู้พ่อ พัฒนาทักษะของตนกับช่างฝีมือหน้าใหม่คนอื่นๆด้วยการ ขึ้นโครง สานเส้นหวาย และย้อมสีไปด้วยกัน

จากข้อมูลที่บันทึกโดยช่างฝีมือซึ่งเก็บไว้ในหอจดหมายเหตุแห่งชาติสิงคโปร์ระบุว่า ตลอดระยะเวลาที่ผ่านมา ครูผู้เชี่ยวชาญเพียงทำให้ลูกศิษย์ดูว่าต้องขึ้นโครงให้แข็งแรงอย่างไร ต้องสานลายขัดแน่นหนาอย่างไรเท่านั้นเอง 

เมื่อไม่มีการสอนอย่างเป็นแบบแผน นักออกแบบผลิตภัณฑ์อย่าง อิงซียิง (Ng Si Ying) จึงเจองานยาก เมื่อเธอตั้งใจจะยกระดับวัสดุชนิดนี้ให้เป็นผลิตภัณฑ์ศิลปะในปี 2017 บัณฑิตสาขาวิจิตรศิลป์สนใจศึกษาพืชพื้นเมืองที่ "ถูกลืม" เหล่านี้ และพยายามฉีกกรอบให้การออกแบบหลุดพ้นจากแนวเดิมที่ไม่เคยเปลี่ยนแปลงมานานปี ทำให้เธอกลายเป็นผู้นำความแปลกใหม่มาสู่อุตสาหกรรมที่ใกล้หมดลม

"ฉันอยากให้หวายเฉิดฉายในทุกที่ ไม่ใช่แค่ในครัว แต่เป็นในแกลเลอรี่ศิลปะด้วย" อิงวัย 30 ปีกล่าว “เพื่อให้รู้ว่าหวายทำอะไรได้บ้าง เราต้องมองลึกลงไปถึงเทคนิคการสาน ซึ่งบางส่วนถูกลืมไปแล้ว เทคนิคเหล่านี้อยู่ยงคงกระพันมานับพันปีเลยทีเดียว”

มีสัญญาณบ่งบอกว่าหวายเริ่มกลับมาได้รับความนิยมอีกครั้ง จากกระแสการตกแต่งบ้านสไตล์โบฮีเมียน ที่กำลังมาแรงในฟากตะวันตก ซึ่งเน้นวัสดุทำมือและกลิ่นอายของเขตร้อน ส่วนทางฝั่งตะวันออก เก้าอี้หวายสไตล์โมเดิร์นของแบรนด์แฟชั่นสิงคโปร์อย่าง อองชุนมูแกม (Ong Shunmugam) ก็ขายดีเป็นเทน้ำเทท่า ส่วน อาวฮองฮุย (Aw Hong Hui) วัย 36 ปี ผู้เป็นเจ้าของรุ่นที่สองของรัททันแคพิทัล (Rattan Capital) ก็สังเกตเห็นเช่นกันว่า บริษัทออกแบบภายในกำลังนิยมใช้ตู้หวายสานเป็นของแต่งบ้าน 

"หวายเริ่มเป็นที่ยอมรับในตลาด วัยรุ่นอาจจะยังไม่รู้จักหวายก็เลยถือเป็นของใหม่ เป็นของพิเศษ แต่ความจริงหวายเป็นส่วนหนึ่งในชีวิตเราก่อนที่สิงคโปร์จะได้รับเอกราชเสียอีก เพียงแค่ว่าพอเราทันสมัยมากขึ้น คนก็เลยไม่คุ้นเคยกับวัฒนธรรมของตัวเอง"

งานทอผ้าของชาวไท่หย่านั้น ขึ้นชื่อเรื่องลวดลายเรขาคณิตเรียบง่ายที่สื่อถึงธรรมชาติ โดยเฉพาะแม่น้ำที่ชาวไท่หย่าอาศัยอยู่ การทอผ้าเป็นส่วนสำคัญในการฝึกจิตของชาวไท่หย่า เฉพาะผู้ที่บรรลุการทอผ้าเท่านั้น ที่จะสามารถข้ามฮงกูอูทักซ์ (hongu utux) หรือ "สะพานแห่งวิญญาณ" ไปยังอีกฟากฝั่งได้ ที่ซึ่งบรรพบุรุษทั้งหลายอาศัยอยู่ในโลกหลังความตาย

ชาวไท่หย่าไม่มีภาษาเขียน การทอลายผ้าจึงกลายเป็นวิธีถ่ายทอดเรื่องราว จดจำ และบันทึกข้อมูลต่างๆ เช่น จุดมีความหมายถึงข้าวฟ่าง เส้นตรงหมายถึงแม่น้ำ ลวดลายสับหว่างหมายถึงภูเขา และรูปสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูนหมายถึงดวงตาของบรรพบุรุษ

งานทอผ้าไม่ใช่อาชีพยอดนิยมของวัยรุ่นไต้หวันปัจจุบัน และในช่วงศตวรรษที่ผ่านมา การทอผ้าก็ค่อยๆ กลายเป็นทักษะที่กำลังเลือนหาย ในช่วงไม่กี่ทศวรรษมานี้มีการฟื้นฟูศิลปะและงานฝีมือโบราณของไต้หวันโดยสมาชิกกลุ่มชาติพันธุ์ ซึ่งขณะนี้อยู่ในวัย 70-80 ปี กลุ่มคนเหล่านี้ได้รับการเชิดชูเกียรติ จากสำนักงานมรดกทางวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรมไต้หวันให้เป็น “ผู้ทรงคุณวุฒิด้านการอนุรักษ์ศิลปะและมรดกทางวัฒนธรรม” หรือที่เรียกกันทั่วไปว่า “บุคคลผู้เป็นสมบัติแห่งชาติ” สำหรับความพยายามในการสืบสานและอนุรักษ์การทอและปักผ้าแบบโบราณให้คงอยู่สืบไป

ผู้ทรงคุณวุฒิเหล่านี้ถ่ายทอดทักษะให้กับช่างฝีมือที่สนใจเรียนรู้ โดยไม่จำกัดเพศ ซึ่งสมัยก่อนการทอผ้าสงวนไว้สำหรับผู้หญิง หรือการเป็นสมาชิกของกลุ่มชาติพันธุ์โดยเฉพาะเท่านั้น ส่วนใหญ่แล้วการทอผ้าต้องใช้เวลาราว 4-5 ปีเพื่อเรียนรู้วิธีทำ และอีกหลายสิบปีกว่าจะฝึกฝนจนชำนาญ การผลิตผ้าทอด้วยมือเหล่านี้จึงใช้เวลานาน และผลงานส่วนใหญ่ก็ใช้ทำเสื้อผ้าโบราณ ไม่ใช่งานขาย เนื่องจากต้นทุนการผลิตสูง จึงยากที่จะดึงความสนใจคนหมู่มากให้หันมาสนใจศิลปะการทอผ้าไท่หย่าได้ 

อย่างไรก็ตาม นักออกแบบแฟชั่นอย่างเจียฮุงซู (Chiahung Su) อาจเข้ามามีบทบาทสำคัญในการส่งเสริมศิลปะงานทอผ้าก็เป็นได้ เพราะนอกจากนำผ้ามาใช้ในการออกแบบงานอย่างต่อเนื่องแล้ว เขายังร่วมมือกับ ยูมา ทารุ (Yuma Taru) ออกแบบคอลเล็กชันทันสมัยที่ใช้ผ้าทอด้วยมือแบบโบราณของชาวไท่หย่า จัดตั้งลีฮังเวิร์กช้อป (Lihang Workshop) ซึ่งเป็นสตูดิโอที่ก่อตั้งขึ้นด้วยความหวังที่จะอนุรักษ์ศิลปะของชาวไท่หย่าและยกระดับความเป็นอยู่ของชาวเผ่าโดยการผลิตและจำหน่ายผลิตภัณฑ์ของพวกเขา

ซูเล่าว่า “เรา (ผมกับทารุ) กำลังอนุรักษ์วัฒนธรรมของชนกลุ่มน้อย และเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ที่กำลังเลือนหาย รวมทั้งงานฝีมือที่สูญสิ้นไปแล้วจากแฟชั่น เราทำเพื่อให้โลกรู้ว่า มีกลุ่มชาติพันธุ์ที่หลากหลายในไต้หวัน และเราพยายามจะส่งผ่านวัฒนธรรมเหล่านี้ให้กับคนรุ่นหลัง”

อ่านเพิ่มเติม:

Peter Philips เล่าถึงสวน Tuileries ฉากสำคัญในการส่งท้ายปลายปีของ House of Dior

รู้จัก 5 แบรนด์เทียนหอมโดยช่างฝีมือท้องถิ่นในสิงคโปร์

กลับมาอีกครั้งกับงานแสดงศิลปะแห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ART SG 2024