Cover Từ những vật thể mang dấu vết chiến tranh đến sắt thép và hình khối, Nguyễn Văn Hè nhìn lại cách một nghệ sĩ hình thành, thay đổi và nhận diện chính mình.

Từ những vật thể mang dấu vết chiến tranh đến sắt thép và hình khối, Nguyễn Văn Hè nhìn lại cách một nghệ sĩ hình thành, thay đổi và nhận diện chính mình.

Họa sĩ Nguyễn Văn Hè đã dành nhiều năm làm việc với những hình ảnh và vật thể mang theo ký ức lịch sử, đặc biệt là những dấu vết liên quan đến chiến tranh. Song song, anh cũng thử nghiệm về sắt thép, hình khối và sự chuyển dịch giữa hội họa, điêu khắc, sắp đặt, trình diễn. 

Nhưng khi một thực hành nghệ thuật càng được nhận diện rõ qua những chủ đề và hình thức quen thuộc, câu hỏi về giới hạn của chính nó càng trở nên đáng chú ý. Với Nguyễn Văn Hè, những câu hỏi ấy dẫn ngược trở lại quá trình sáng tác của anh, từ cách một ý tưởng được hình thành, cách vật liệu tác động đến hình thức, đến khoảng cách giữa chính mình hôm nay và những ký ức lịch sử mà anh lựa chọn tiếp cận.

Đọc thêm: Hạt mầm nhân văn trong nghệ thuật

Từ vật liệu đến hình thức

Khi bắt đầu một tác phẩm, anh thường xuất phát từ một ý tưởng có sẵn hay để vật liệu và quá trình làm việc dẫn mình đến một hướng khác? 

Tôi cho rằng, việc bắt đầu một tác phẩm không bao giờ là một đường thẳng cố định, mà là một hành trình: Cảm xúc – Tư duy – Hành động – Cảm xúc. Bộ Xếp một khoảng trời xuất phát từ ký ức tuổi thơ của tôi, từ những chiếc máy bay giấy, con thuyền mùa mưa hay chim hạc trên thảm cỏ quê nhà. Khi có gia đình, tôi tái tạo thế giới ấy cho con và sự hồn nhiên của trẻ nhỏ đánh thức những rung động tưởng như đã ngủ yên. Nhưng phía sau đó còn có những ám ảnh về quê hương từng chịu nhiều tàn tích chiến tranh, nơi tôi chứng kiến những xác máy bay, xe tăng, chiến hạm hoen rỉ. Tôi gom những hình ảnh ấy vào những trang giấy học sinh, để một chiếc máy bay chiến đấu có thể trở thành món đồ chơi trẻ con. Sự giằng xé giữa ký ức tuổi thơ và quá khứ ấy dần định hình tác phẩm. Khi bắt tay vào sáng tác, tôi để bàn tay và chất liệu dẫn đường, tìm đến tỷ lệ, nếp gấp và những rung động của bề mặt. Đó là lúc cảm xúc ban đầu được chuyển hóa thành hình hài của tác phẩm.

Tatler Asia

Với series “Xếp”, điều anh quan tâm nhất nằm ở bản thân hình ảnh, vật liệu, hay ở hành động “xếp” và quá trình biến đổi vật thể thành một hình thức khác? 

“Xếp” là cách tôi can thiệp vào cấu trúc của vật liệu, tạo nên những nếp gấp, đường gãy và sự chuyển đổi từ Giới hạn của chính mình mặt phẳng sang hình khối. Ở đó có sự đối thoại giữa mềm mại và cứng rắn, giữa tĩnh và động, giữa đơn giản và phức tạp. Tôi quan tâm đến thời điểm một vật thể vượt khỏi hình dáng và công năng ban đầu để trở thành một biểu tượng khác. Hình ảnh là điểm chạm, vật liệu là phương tiện biểu đạt, còn quá trình biến đổi hình thức mở ra những tầng nghĩa mới cho tác phẩm. Qua đó, tôi muốn khám phá cách con người có thể tái định hình vật thể, không gian và ký ức, từ đó mở ra một cách nhìn khác. 

 

Tatler Asia
Tatler Asia

Theo anh thì kích thước của một tác phẩm ảnh hưởng như thế nào đến việc quan sát và cảm nhận tác phẩm của người xem? 

Tôi cho rằng, kích thước của tác phẩm không chỉ là chuyện lớn hay nhỏ, mà là một phần của ý niệm và cách tôi muốn người xem bước vào tác phẩm. Khi tác phẩm đủ lớn, người xem không chỉ đứng trước để nhìn mà phải di chuyển, thay đổi khoảng cách và góc nhìn. Từ xa, họ thấy toàn bộ hình khối; đến gần, họ nhận ra nếp gấp, vết xước, bề mặt vật liệu, ánh sáng và những dấu vết thời gian. Khi ấy, tác phẩm được cảm nhận bằng cả cơ thể chứ không chỉ bằng đôi mắt. 

Ví dụ, với tác phẩm Xếp xe tăng, tôi muốn người xem đi quanh tác phẩm, vừa cảm nhận sự nặng nề của một vật thể lớn, vừa nhận ra cấu trúc và nếp gấp như một tờ giấy. Vì thế, tôi không làm tác phẩm lớn để gây ấn tượng, mà cần kích thước ấy để câu chuyện của tác phẩm có thể xảy ra trong không gian.

Tatler Asia

Anh làm việc với các chất liệu “khó nhằn” như sắt thép trong quá trình tạo hình ra sao?

Làm việc với sắt thép vừa là một cuộc đối đầu về thể lực, vừa là một cuộc trò chuyện về tư duy. Sắt thép cứng, lạnh, nặng và có “cái tôi” riêng, nên trước hết người nghệ sĩ phải hiểu được tính chất của nó. 

Tatler Asia

Tôi không chỉ cắt, hàn để tạo thành một vật thể, mà phải tính toán từng thông số, góc độ và nếp gấp của hình khối. Các chi tiết sau đó được cắt, nhấn, ghép, hàn và liên kết theo đúng kết cấu đã tính toán. Tôi đặc biệt quan tâm đến việc làm sao để sắt thép, vốn nặng và cứng, có thể trở thành những đường nét, nếp gấp tạo cảm giác nhẹ nhàng, thậm chí bay bổng. Để đạt được sự “nhẹ” ấy về thị giác, bên trong tác phẩm lại cần rất nhiều tính toán về kết cấu chịu lực và các điểm liên kết. Tôi cũng tìm hiểu về cầu Trường Tiền ở Huế để hiểu thêm cách một kết cấu thép chịu lực, liên kết và tạo cân bằng trong không gian. Tôi nghĩ nghệ sĩ phải học từ kỹ thuật, kiến trúc và vật liệu để mở rộng cách mình sáng tác. Điều tôi tìm kiếm không phải là chinh phục sắt thép, mà là tìm ra cách để sắt thép nói được ngôn ngữ của mình.

Đọc thêm: Một quãng mới của sơn mài Việt Nam

Thà xa lạ nhưng mới mẻ

Anh có tự đặt ra giới hạn nào cho thực hành của mình, dù những giới hạn ấy không nhất thiết được người xem nhìn thấy hay không? 

Những giới hạn tự đặt ra là những nguyên tắc giúp tư duy không bị lan man. Trước hết là sự tôn trọng chất liệu: sắt thép phải giữ được sự Họa sĩ – nghệ sĩ Nguyễn Văn Hè trong không gian triển lãm Xếp một khoảng trời tại Chilala House. lạnh, nặng và gân guốc; gỗ phải giữ được thớ, độ ấm và dấu vết tự nhiên. Kỹ thuật chỉ là phương tiện để tiếng nói của chất liệu được rõ hơn. Sau đó là sự tiết chế. Tôi luôn tự hỏi nếu bỏ một chi tiết đi, tác phẩm có còn là chính nó không. Nếu có, tôi sẽ bỏ. 

Tôi cũng không muốn nghệ thuật trở thành một lời áp đặt, mà muốn để người xem có khoảng trống riêng để cảm nhận và đối thoại với tác phẩm. Với những cấu trúc lớn, tôi đặt yêu cầu cao về kỹ thuật, độ bền và sự chính xác, bởi đó cũng là một phần của quá trình sáng tác. 

Nhưng giới hạn lớn nhất tôi đặt ra cho mình là không lặp lại chính mình. Khi một thao tác đã trở thành phản xạ, tôi dừng lại và bắt đầu lại từ sự bỡ ngỡ, chấp nhận rủi ro để tìm một khả năng khác. Bởi tôi nghĩ, sáng tác cũng là quá trình liên tục bước ra khỏi những điều mình đã biết.

Tatler Asia

Nếu một ngày anh không còn sử dụng những vật liệu và hình ảnh liên quan đến chiến tranh, anh nghĩ điều gì trong nghệ thuật của Nguyễn Văn Hè vẫn sẽ còn lại? 

Tôi nghĩ điều còn lại vẫn là chính tôi, cách tôi nhìn thế giới và cách tôi sống với nó. Chiến tranh là một phần của nơi tôi sinh ra, tuổi thơ và những gì tôi đã đi qua, nhưng không phải toàn bộ con người nghệ thuật của Nguyễn Văn Hè. Nó chỉ là một lớp trầm tích trong hành trình sống, có thể đến lúc sẽ lùi xuống, nhưng những gì nó để lại trong tôi vẫn còn. Vật liệu hay hình ảnh chiến tranh chỉ là phương tiện của một giai đoạn. Điều quan trọng hơn là cách tôi đối thoại với vật liệu, không gian, thời gian và chính mình. Tôi vẫn sẽ quan tâm đến những bề mặt có dấu vết, những hình khối, khoảng trống, sự im lặng và mối quan hệ giữa tác phẩm với cơ thể con người. 

Qua mỗi chặng đường, cách tôi sống, tư duy về không gian, chất liệu và sự thấu cảm nội tâm mới thực sự định hình nên con người nghệ thuật của Nguyễn Văn Hè.

Tatler Asia

Anh sợ điều gì hơn: lặp lại chính mình hay khiến người khác không còn nhận ra mình? 

Tôi sợ nhìn thấy chính mình của ngày hôm qua hơn là sợ người khác không nhận ra mình. Với nghệ thuật cũng vậy, nếu tôi đã hiểu mình ở một thời điểm nào đó, tôi càng không muốn đứng yên ở chính điểm ấy. 

Tôi không chống sự lặp lại bằng cách cố tình làm một thứ hoàn toàn khác. Tôi chọn nghiên cứu, đặt lại câu hỏi, thử nghiệm với vật liệu, phương pháp và hình thức để xem tư duy của mình có thể đi đến đâu. Mỗi tác phẩm là một lần tự kiểm chứng. Khi một thao tác đã trở thành phản xạ, tôi phải đặt nó vào trạng thái nghi vấn, tìm cách tiếp cận khác và chấp nhận khả năng thất bại. Nếu cứ lặp lại những gì mình đã biết, sáng tạo rất dễ trở thành một thói quen. 

Có thể sẽ có lúc người xem nhìn một tác phẩm mới và không nhận ra ngay Nguyễn Văn Hè trong đó. Tôi không xem đó là mất bản sắc, mà là dấu hiệu mình đang bước vào một vùng chưa biết. Theo tôi, bản sắc của nghệ sĩ nằm sâu hơn một hình thức hay chất liệu cố định. Nó là cách mình đặt câu hỏi, quan sát và đối diện với cái chưa biết.

Vì vậy, tôi không cố giữ khư khư một phong cách để người khác luôn nhận ra. Tôi muốn giữ cái lõi của mình, nhưng cho phép nó biến đổi và mở rộng qua từng giai đoạn. Thà có lúc trở nên xa lạ vì đang bước sang một vùng mới, còn hơn trở nên quá quen thuộc và sống mãi trong cái bóng của chính mình.


Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam Vol.24

ĐỌC NGAY

Một thế kỷ sắc màu trên trang sách Việt

Trưng bày Trúc Chỉ “Lời của sông, ngồi nghe sông hát”: Chạm vào miền ký ức Cố đô

Triển lãm Nhật Trình của Đặng Hữu