Di sản kiến trúc nhà phố Malaysia: Sự giao thoa văn hóa giữa các quốc gia kề cận

“Đó là ký ức về một nhịp sống khác”, Giáo sư Robert Powell, tác giả của cuốn sách mới ra mắt có tên Nguồn gốc và sự phát triển của nhà phố thương mại Malayan, nhận xét.

Ông lưu ý rằng mỗi cửa hàng đều mang một câu chuyện riêng, nhưng khi các công trình thương mại đương đại như nhà hàng, khách sạn con nhộng (capsule hotel) và các cơ sở hiện đại khác dần chiếm lĩnh đô thị. Trong bối cảnh cuộc sống hiện đại với những công trình thương mại sầm uất, chúng ta dễ dàng bỏ qua giá trị lịch sử sâu sắc ẩn chứa trong những ngôi nhà phố Nanyang.

Đừng bỏ lỡ: Biên niên sử kiến trúc Grand Palais qua những con số

Giáo sư Powell đã dành nhiều năm nghiên cứu để khám phá nguồn gốc và sự phát triển của những cửa hàng này, những nhân chứng sống động của quá khứ. Liệu bạn những bức tường ấy đang kể câu chuyện gì? Hãy cùng lắng nghe và khám phá những góc khuất thú vị, góp phần làm nên bức tranh đa sắc màu của đô thị ngày nay.

Trong khoảng kỷ nguyên thống lĩnh thị trường của Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) vào cuối thế kỷ 18 đến giai đoạn Malaysia giành độc lập vào giữa thế kỷ 20. Trong hơn 175 năm, có hơn 30.000 căn nhà phố đã được xây dựng.

Những cửa hàng đầu tiên được ghi chép lại xuất hiện trong thời kỳ chuyển dịch từ chế độ thực dân Hà Lan sang chế độ thực dân Anh ở Melaka. Thiết kế khiêm tốn và thực dụng của những công trình tiên phong đã trở nên phổ biến trong giai đoạn này.

Đọc thêm: 7 văn phòng bền vững của Google trên toàn cầu

Được xây dựng bằng gạch và ngói đất sét, không có hoa văn trang trí trên mặt tiền, những tòa nhà hai tầng đơn giản, thấp bé này có một cửa sổ duy nhất ở tầng trên, với hiên nhà riêng ở phía trước mỗi tòa nhà.

Những cửa hàng thời Hà Lan (1744 -1824) này được bảo tồn tốt nhất ở Melaka là nơi mà các căn nhà phố thời Hà Lan (1744-1824) được bảo tồn gần như nguyên vẹn. Trong đó, căn nhà phố số 8 phố Heeren đã được xây dựng từ năm 1794, đây cũng được cho là cửa hàng lâu đời nhất được ghi lại trong lịch sử khu vực.

Trong cuộc biến động thế kỷ 19 ở Trung Quốc, hàng triệu người Trung Quốc đã di cư qua các thành phố cảng để thoát khỏi đói nghèo, nạn đói và chiến tranh, và để tìm kiếm việc làm. Nhiều người trong số họ bị thu hút bởi các Khu định cư Eo biển mới thành lập vào năm 1826 - Penang, Singapore, Melaka và Dinding (nay là Quận Manjung ở Perak), dưới sự cai trị của Công ty Đông Ấn Anh.

Khi làn sóng di cư của người Trung Quốc đến “Biển Nam” (Nam Dương) hay Đông Nam Á tăng lên, phong cách kiến trúc đặc trưng của miền Nam Trung Quốc đã xuất hiện.

Xem thêm: Những cây thông Giáng sinh biểu tượng bạn nên ghé thăm vào mùa lễ này

Nghiên cứu sâu rộng của Powell đã chỉ ra rằng kiến trúc nhà phố Nanyang (1800-1850) chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Trung Hoa. Điều này thể hiện rõ qua các chi tiết như cửa sổ chớp liền kề hoặc cặp cửa sổ đứng trên tầng, thiết kế sàn sâu với một hoặc hai giếng trời, gợi nhớ đến sân trong của các biệt thự Trung Hoa.

Dinh thự Đông Ấn tại Penang, được trang trí bằng nghệ thuật “chien nien” (gắn sứ) và xây dựng năm 1801, là một ví dụ điển hình, minh chứng cho sự giao thoa tinh tế giữa kiến trúc Trung Hoa và kiến trúc bản địa trong giai đoạn này.

Cuối thế kỷ 19 chứng kiến làn sóng di cư thứ hai trong thời kỳ thuộc địa Anh. Giai đoạn này, trùng với thời điểm thành lập Liên bang các quốc gia Mã Lai, đã đưa những cá nhân giàu có, am hiểu về tài chính và hậu cần hàng hải, đến vùng đất Mã Lai (tên gọi của Malaysia khi chưa sáp nhập thêm các bang ở miền bắc đảo Borneo).

Ba lực lượng văn hóa riêng biệt đã hội tụ trong thời kỳ này - sự mở rộng thuộc địa của Anh, làn sóng di cư của người Hoa, và truyền thống của các vương triều Mã Lai. Sự giao thoa này tạo nên những ngôi nhà phố mang đậm dấu ấn kết tinh giữa các yếu tố thiết kế Đông và Tây.

Đừng bỏ lỡ: Home tour: Bên trong penthouse đầy tính nghệ của nữ cố vấn nhà đấu giá Phillips tại Việt Nam

Những ngôi nhà phố thuộc thời kỳ Anglo-Chinese hay Straits Eclectic (1826-1946) đã kết hợp các phong cách chuyển tiếp, chiết trung, rococo, và regency, với mặt tiền trang trí công phu mang các yếu tố kiến trúc Tân cổ điển, kết hợp cùng các họa tiết Trung Hoa.

Sự phát triển từ cửa chớp gỗ liền mạch sang kiểu cửa sổ ba phần trong giai đoạn này, cùng với sự ra đời của lối đi trước hiên rộng 1,5 mét mang tính biểu tượng, đã trở thành một phần trong nguyên tắc thiết kế của nhà phố Malaya.

Những công trình tiêu biểu có thể kể đến: Tea Chapter tại số 9 Neil Road ở Singapore, Baboon House ở Melaka (Malaysia) và Bảo tàng  Sun Yat-sen ở Penang (Malaysia).

Đồng thời, trong giai đoạn đỉnh cao của ảnh hưởng đế quốc Anh (1896-1946), các yếu tố kiến trúc cổ điển chủ đạo đã xuất hiện ở bốn tiểu bang được bảo hộ - Selangor, Perak, Negeri Sembilan và Pahang.

“Chủ nghĩa cổ điển là ngôn ngữ của Đế quốc”, Powell ghi chú trong cuốn sách của mình, giải thích cách các yếu tố kiến trúc cổ điển bắt nguồn từ truyền thống Hy Lạp và La Mã đã trở thành công cụ của chính quyền thực dân.

Triết lý kiến trúc này thể hiện rõ nét trong các cửa hàng thời đó thông qua những nét đặc trưng thể hiện sự hiện diện của đế quốc: những mái đầu hồi cao “kiểu Hà Lan”, những lối đi rộng 1,5 mét xuyên hành lang và tỷ lệ trang trọng trong các công trình ba tầng, điển hình là Quảng trường Chợ Cũ (Medan Pasar) của Kuala Lumpur.

Đọc thêm: 7 công trình biểu tượng từng xuất hiện trong các buổi biểu diễn thời trang danh tiếng

Trong giai đoạn đô thị hóa mạnh mẽ (1930-1950), phong cách Art Deco đã tạo nên những dấu ấn độc đáo trong kiến trúc các nhà phố thương mại, với những thiết kế mặt tiền cầu kỳ hơn, mang đậm ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện đại. Ví dụ, tòa nhà ở số 12 Đường Petain ở Singapore là nơi có mang nét cổ điển giản dị với các chi tiết hình học và biểu hiện nghệ thuật ở các mặt đứng.

Trong khi các thành phố lớn như Melaka, Singapore, Ipoh và Penang có sự phát triển kiến trúc tương đối đồng nhất, Kuching dưới thời Triều đại Brooke lại đi theo một con đường riêng biệt. Powell nhận thấy Kuching có vẻ như "bị bỏ lại ở đâu đó" và không chịu ảnh hưởng nhiều của kiến trúc cổ điển. Điều này cho thấy sự quản lý địa phương có thể định hình nên những đặc điểm kiến trúc độc đáo cho từng khu vực.

Trong vốn kiến trúc của Đông Nam Á, ít có công trình nào thể hiện rõ nét sự giao thoa văn hóa và tính sáng tạo thực tiễn như nhà phố thương mại của người Mã Lai vẫn còn phù hợp cho đến ngày nay. Đây là một lời nhắc nhở nhẹ nhàng rằng sự đổi mới trong kiến trúc không chỉ nằm ở công nghệ mới mà còn ở sự kết hợp chu đáo giữa di sản văn hóa với tính bền vững về mặt chức năng.

Đừng bỏ lỡ: Điểm nhấn sang trọng cho ngôi nhà ấm cúng mùa cuối năm

Mọi chuyện bắt đầu với lối đi rộng 1,5 mét, như Powell đã khám phá trong quá trình nghiên cứu của mình, vốn là một phần của Kế hoạch Jackson do Raffles đưa ra vào năm 1822 - một kế hoạch đề xuất cho mục đích phát triển đô thị ở Singapore sau đó mở rộng sang các khu định cư Eo biển (một nhóm các lãnh thổ của Anh nằm tại Đông Nam Á) và phần còn lại của Malaysia từ năm 1826.

Những lối đi có bên dưới hiên nhà này là đặc điểm không thể thiếu của thiết kế shophouse, được dùng cho mục đích công cộng vì là lối đi cho người đi bộ khắp thành phố. Chúng đóng vai trò của một không gian xã hội sôi động, nơi cuộc sống riêng tư và thương mại giao thoa, lối đi này vẫn được tiếp tục cải tạo trong bối cảnh đô thị hiện đại, chẳng hạn như chỗ ngồi ngoài trời dọc theo mặt tiền của các quán cà phê đông khách vào cuối tuần.

Lối đi rộng 1,5 mét vốn đã trải qua nhiều kiểu dáng khác nhau: từ những tấm gỗ dọc đơn giản đến những cơ chế trượt và gấp phức tạp, và cuối cùng là những cánh cổng Bostwick đặc trưng (những cánh cổng sắt có nan hoa) trở thành biểu tượng cho an ninh của nhà phố giữa thế kỷ.

Hơn nữa, một số cửa hàng có pintu pagar, cửa nửa giống như salon cho phép thông gió trong khi vẫn đảm bảo sự riêng tư cho chủ sở hữu. Hiếm hơn nữa là những cánh cổng trượt với nan ngang, được gọi là tanglong, hiện chỉ còn một vài nhà phố còn giữ lại. Hiếm hơn nữa là những cánh cổng trượt với nan ngang, được gọi là tanglong, hiện chỉ còn một vài nhà phố còn giữ lại.

Ở trung tâm của mỗi cửa hàng truyền thống đều có giếng khí hoặc giếng trời đặc trưng, một đặc điểm kiến trúc thể hiện sự hiểu biết tinh tế về cuộc sống nhiệt đới, minh họa cho các nguyên tắc thiết kế bền vững ban đầu.

Những sân trong này, được bố trí chiến lược phù hợp với bố cục sâu của tòa nhà - một số ngôi nhà sở hữu đến 3 giếng khí - tạo ra một hệ thống thông gió tự nhiên phục vụ cho lối sống ngày xưa mà không có hệ thống điều hòa không khí hoặc quạt. Ngoài chức năng thực tế là làm mát thụ động và kênh dẫn ánh sáng, những không gian này tiếp tục hoạt động như những ốc đảo thực vật xanh tươi, với hệ thống thu mưa truyền thống.

Do bố cục hẹp của nhà phố thương mại, mỗi milimet trong không gian đều được trân trọng. Cầu thang xoắn ốc bằng gỗ đã thể hiện sự thanh lịch, khéo léo tiết kiệm không gian thông qua thiết kế xoắn ốc nhỏ gọn.

Trong khi đó, cầu thang xoắn ốc bên ngoài, được đưa vào sử dụng vào những năm 1920, ban đầu dành cho những người làm việc vệ sinh môi trường ban đêm mà không cần vào bên trong. Tính năng thiết kế thực tế này hiện nay còn đóng vai trò như một lối thoát hiểm, một yếu tố an toàn thiết yếu trong quy hoạch đô thị hiện đại.

Đừng bỏ lỡ: 7 ngôi nhà Brutalist tái định nghĩa kiến trúc Đông Nam Á

Các yếu tố trang trí của cửa hàng thể hiện ngôn ngữ hình ảnh phong phú về biểu tượng văn hóa, đặc biệt thể hiện rõ ở việc sử dụng phổ biến gạch ốp lát, vừa đóng vai trò chức năng, vừa mang lại giá trị thẩm mỹ.

Gạch men Majolica từ Châu Âu và Nhật Bản thường được tráng men và có hoa văn sống động là điểm nhấn cho các bức tường bên ngoài, hướng ra lối đi dưới hiên. Gạch này cũng được sử dụng để ốp chân tường bên trong ngôi nhà.

Đối với sàn nhà, gạch đất nung được sử dụng ở những khu vực có mức lưu thông cao như nhà bếp và không gian làm việc. Trong khi gạch nung encaustic với họa tiết khảm trang trí tinh xảo được sử dụng dọc theo những lối đi rộng dưới hiên và cho các không gian nội thất sang trọng.

Những đầu hồi bao phủ các bức tường cuối của dãy nhà phố, với cấu trúc chắc chắn từ gạch, vữa vôi và thạch cao, không chỉ là điểm nhấn kiến trúc mà còn mang ý nghĩa phong thủy sâu sắc. Các hình dạng độc đáo của chúng tượng trưng cho ngũ hành kim, mộc, thủy, hỏa, thổ, tuy nhiên, những nét đẹp truyền thống này ngày càng trở nên hiếm hoi.

Có lẽ không có yếu tố trang trí nào khác có thể sánh bằng chien nien khi nói đến sự tinh xảo của nghệ thuật thủ công cửa hàng Malayan. Theo Powell, kỹ thuật cắt tỉ mỉ bát cơm bằng kìm, ghép các mảnh màu vào bột vôi để tạo nên những tác phẩm nghệ thuật mô tả thần thoại Trung Quốc. Kỹ thuật này đã được du nhập vào giữa thế kỷ 19. Mỗi tác phẩm chien nien như một câu chuyện được kể bằng màu sắc, thể hiện sự tài hoa và tâm huyết của người nghệ nhân.

Xem thêm: 5 ngôi nhà đầy cảm hứng lịch sử và di sản châu Á

Trước tốc độ đô thị hóa nhanh chóng trên khắp Malaysia và Singapore trong những thập kỷ gần đây, cộng đồng này đã nhận ra vị thế độc đáo của mình trong việc cân bằng giữa bảo tồn và tiến bộ.

Theo Powell, việc thành lập các tổ chức di sản quan trọng vào những năm 1980, cụ thể là Badan Warisan Malaysia và Hiệp hội Di sản Singapore, đã thúc đẩy nhận thức ngày càng cao về việc bảo tồn di sản .

Đừng bỏ lỡ: 5 resort do Bill Bensley thiết kế mang nét đẹp bảo tồn độc đáo

Trong khi Singapore đã nhanh chóng xây dựng một hệ thống hướng dẫn bảo tồn toàn diện dưới sự dẫn dắt của Cơ quan Tái phát triển Đô thị (URA), thì Malaysia lại bắt đầu chú trọng đến việc bảo tồn di sản sau khi Melaka và George Town được UNESCO công nhận. Sự kiện này đã thúc đẩy sự ra đời của các tổ chức như Think City (2009) và ICOMOS Malaysia (2013), tập trung vào việc hồi sinh đô thị và bảo tồn di sản đa dạng.

Trong khi Powell nhấn mạnh rằng “vẫn còn nhiều việc phải làm nếu chúng ta muốn giải quyết các vấn đề về di sản”, các sáng kiến bảo tồn di sản tại Singapore và Malaysia đã đạt được những thành công đáng kể. Singapore đã khôi phục 65.000 căn nhà phố thương mại cổ trong 4 thập kỷ. Tại Malaysia, nhiều cửa hàng đã được chuyển đổi thành khách sạn sang trọng, studio sáng tạo và quán cà phê. Những dự án tái sử dụng thích ứng này không chỉ phù hợp với ý thức bảo vệ môi trường đương đại, mà còn thu hút thế hệ cư dân thành thị mới tìm về những không gian được hồi sinh này.

Sự tồn tại và thích nghi của các cửa hàng kiểu Malay trong thế kỷ 21 chứng minh rằng việc bảo tồn di sản và phát triển đô thị có thể phát triển song hành. Như Powell đã khẳng định: “Thay vì phá bỏ những gì đã cũ, chúng ta có thể xây dựng lại hoặc tái chế chúng”. Điều này chứng tỏ khả năng phục hồi của các thành phố, nơi mà di sản và hiện đại cùng tồn tại và bổ trợ lẫn nhau.

Bài viết được chuyển ngữ từ bài viết gốc “Malayan shophouses: The architectural heritage of Singapore and Malaysia” của Celeste Goh, đăng trên Tatler Malaysia.

ĐỌC THÊM

Home tour: Biệt thự song lập hiện đại ở Singapore mang dấu ấn hoài niệm

Home tour: Cảm hứng thời gian trong ngôi nhà hiện đại

Home tour: Một ốc đảo gia đình tại Malaysia