Cover Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO là một danh mục toàn cầu ghi nhận các hình thức văn hóa sống, bao gồm cả truyền thống ẩm thực. (Ảnh: Juan Emilio López Gallardo/Pixabay)
Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO là một danh mục toàn cầu ghi nhận các hình thức văn hóa sống, bao gồm cả truyền thống ẩm thực. (Ảnh: Juan Emilio López Gallardo/Pixabay)
1 / 1
Từ hương trà dịu mát ở Vân Nam đến vị cay nồng trong làn khói của Penang, những truyền thống ẩm thực ấy chính là dấu ấn phong phú của di sản ẩm thực Châu Á, được chính UNESCO công nhận
Ở châu Á, món ăn không chỉ là thực phẩm. Đó là ký ức, là nghi thức, là sợi dây gắn kết giữa con người. Một bát nước dùng có thể chứa đựng cả sức nặng của di sản kéo dài qua nhiều thế kỷ; một đĩa mì nghi ngút khói có thể chất chứa niềm hy vọng và lịch sử của cả một dân tộc. Từ căn bếp trong chùa cho đến những gánh hàng rong, việc nấu nướng và chia sẻ bữa ăn thường vượt ra khỏi khái niệm nuôi dưỡng thể chất, đó còn là nơi gìn giữ bản sắc, truyền thống và cộng đồng.
Chính tinh thần ấy nằm ở trọng tâm của Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO – một hồ sơ toàn cầu không nhằm bảo tồn di tích hay địa danh, mà lưu giữ những biểu hiện văn hóa sống: từ kiến thức, kỹ năng đến các nghi lễ được truyền từ đời này sang đời khác. Danh sách này tôn vinh những giá trị phi vật thể như truyền thống truyền miệng, nghệ thuật trình diễn, phong tục tập quán, nghề thủ công – và dĩ nhiên, cả các thực hành ẩm thực.
Khi một truyền thống ẩm thực được vinh danh, điều được ghi nhận không chỉ là hương vị hay danh tiếng, mà còn là câu chuyện mà món ăn ấy kể lại, những giá trị mà nó gìn giữ, và mối gắn kết cộng đồng mà nó bồi đắp. Danh hiệu ấy là lời tri ân gửi đến những người âm thầm nuôi dưỡng văn hóa: từ người bà cẩn thận lên men từng mẻ dưa, người bán hàng rong xào nấu khi trời còn chưa sáng, đến những cộng đồng quây quần mỗi mùa để gìn giữ và truyền lại những gì họ nâng niu.
Cùng Tatler Vietnam khám phá năm nền ẩm thực truyền thống tiêu biểu nhất của châu Á: Những di sản đã được UNCESCO công nhận vì giá trị văn hóa sâu sắc. Mỗi truyền thống đều mang đến một trải nghiệm trọn vẹn về giác quan và biểu tượng, nơi lịch sử không chỉ được ghi nhớ, mà còn có thể cảm nhận qua từng hương vị.
1. Washoku (Nhật Bản)
Above Hộp cơm bento Nhật Bản tinh tế (Ảnh: kofookoo.de/Unsplash)
Hộp cơm bento Nhật Bản tinh tế (Ảnh: kofookoo.de/Unsplash)
1 / 1
Năm được Unesco công nhận: 2013
Washoku không chỉ là ẩm thực truyền thống của Nhật Bản, mà còn là một triết lý sống được dọn lên trên những khay sơn mài tinh tế. Xuất phát từ sự thấu hiểu sâu sắc về mùa, sự cân bằng và cái đẹp, Washoku tôn vinh mối hòa hợp giữa con người và thiên nhiên. Triết lý này xoay quanh ba nguyên lý nền tảng: “năm màu” (trắng, đen, đỏ, xanh lá và vàng), “năm vị” (ngọt, mặn, chua, đắng và umami) và “năm phương pháp chế biến” (ăn sống, ninh, nướng, hấp và chiên). Những nguyên lý ấy không chỉ để nuôi dưỡng cơ thể, mà còn để làm dịu các giác quan và nâng đỡ tinh thần.
Quan trọng hơn cả, Washoku còn tôn vinh tinh thần cộng đồng và sự tiếp nối truyền thống. Nó giữ vị trí trung tâm trong lễ mừng năm mới của Nhật Bản với những hộp osechi ryori tinh tế, đồng thời cũng hiện diện trong bữa cơm gia đình hàng ngày: nơi cơm, súp miso và đồ chua hòa quyện thành bộ ba giản dị nhưng đầy dưỡng chất. UNESCO công nhận Washoku không chỉ vì hương vị mà còn bởi khả năng truyền tải bản sắc văn hóa và giữ gìn sự gắn kết xã hội qua từng thế hệ.
Nơi trải nghiệm Washoku
Tại Kyoto, nghệ thuật tinh tế của bữa ăn kaiseki là minh chứng sống động cho sự phong phú của từng mùa: Từ cánh hoa cúc rực rỡ mùa thu đến măng non mơn mởn mùa xuân. Nếu muốn trải nghiệm một cách thân mật và gần gũi hơn, bạn có thể ghé qua một quán izakaya hay nhà hàng mì, nơi phục vụ những món ăn truyền thống với phong cách giản dị nhưng đậm đà hương vị. Ngay cả những hộp cơm bento trong các cửa hàng tiện lợi cũng là bài học tuyệt vời về cách thưởng thức thực phẩm cân bằng theo mùa. Để cảm nhận trọn vẹn hương vị văn hóa, bạn có thể tìm đến một gia đình ở vùng nông thôn và cùng họ học cách chế biến những món ăn truyền thống trong không gian ấm cúng của một ngôi nhà Nhật Bản.
2. Kimjang (Hàn Quốc)
Above Kimchi là một trong những truyền thống ẩm thực đặc trưng và được trân trọng nhất của Hàn Quốc. (Ảnh: huiyeon kim qua Unsplash)
Kimchi là một trong những truyền thống ẩm thực đặc trưng và được trân trọng nhất của Hàn Quốc. (Ảnh: huiyeon kim qua Unsplash)
1 / 1
UNESCO công nhận: 2013
Ít món ăn nào gợi lên niềm tự hào dân tộc như kimchi — và ít tập tục nào được trân quý hơn kimjang, nghi lễ cộng đồng làm kimchi. Vào cuối mùa thu, các gia đình và hàng xóm thường tụ họp, biến những đống bắp cải, củ cải, tỏi và gochugaru (ớt bột) thành những thùng kimchi lên men thơm ngon. Mỗi gia đình lại thêm vào đó những biến tấu riêng về gia vị, nguyên liệu hay cách thức chế biến.
Kimjang không chỉ giữ gìn truyền thống mà còn là dịp để các thế hệ trao truyền kiến thức và củng cố sự gắn kết xã hội. Ban đầu, đây là phương thức sinh tồn giúp vượt qua mùa đông khắc nghiệt, nhưng ngày nay, kimjang vẫn là biểu tượng văn hóa sống động của Hàn Quốc. UNESCO đã công nhận kimjang như minh chứng sâu sắc cho sự đoàn kết và liên tục của văn hóa dân tộc.
Nơi để trải nghiệm kimjang
Tại Seoul, Bảo tàng Kimchikan tổ chức các buổi hội thảo giúp khám phá sâu sắc quy trình làm kimchi. Ngoài thủ đô, nhiều cộng đồng nông thôn tổ chức lễ hội kimjang từ cuối tháng 10 đến đầu tháng 12, thu hút không ít du khách đến tham dự. Suốt cả năm, các làng dân gian Hàn Quốc cũng mở các lớp học thực hành, tạo cơ hội cho những ai đam mê trải nghiệm và giữ gìn truyền thống này một cách sống động.
Đừng bỏ lỡ: Lịch sử của banchan, trái tim của nền ẩm thực Hàn Quốc
3. Văn hóa bán hàng rong (Singapore)
Above Một trong nhiều trung tâm bán hàng rong của Singapore (Ảnh: Ethan Hu/Unsplash)
Một trong nhiều trung tâm bán hàng rong của Singapore (Ảnh: Ethan Hu/Unsplash)
1 / 1
UNESCO ghi nhận: 2020
Các trung tâm bán hàng rong ở Singapore không chỉ là điểm dừng chân ẩm thực mà còn phản chiếu một xã hội đa dạng thu nhỏ của quốc gia. Tại những khu chợ ngoài trời sôi động này, mùi thơm của món satay do người Mã Lai chế biến hòa quyện cùng những sợi mì Trung Quốc và hương cà ri Ấn Độ lan tỏa trong không khí, tạo nên bức tranh văn hóa phong phú và sinh động.
Bắt nguồn từ các gánh hàng rong lưu động, các trung tâm này được chính thức tổ chức từ những năm 1970 nhằm nâng cao tiêu chuẩn vệ sinh. Hiện nay, chúng thu hút nhờ sự đa dạng món ăn, giá cả hợp lý và không gian mở rộng cho mọi tầng lớp. Năm 2020, UNESCO công nhận những trung tâm bán hàng rong này không chỉ vì ẩm thực mà còn vì vai trò là nơi giao thoa cộng đồng, nơi các dân tộc, thế hệ và tầng lớp gặp gỡ, chia sẻ niềm vui chung qua những món ăn đặc trưng.
Nơi trải nghiệm văn hóa bán hàng rong
Bạn có thể bắt đầu hành trình ẩm thực tại Maxwell Food Centre, nơi nổi tiếng với món cơm gà Hải Nam Tian Tian trứ danh; dừng chân ở Lau Pa Sat để chiêm ngưỡng kiến trúc thời thuộc địa và thưởng thức satay thơm lừng khi đêm xuống; hoặc khám phá những “viên ngọc ẩn” như chợ Tiong Bahru hay trung tâm ẩm thực Old Airport Road. Tại đây, những món ăn địa phương được yêu thích nhất thường đi với hàng dài thực khách kiên nhẫn chờ đợi, kèm đó một lượng người hâm mộ trung thành không đổi.
4. Chế biến trà truyền thống (Trung Quốc)
Above Trà đạo Trung Quốc (Ảnh: 五玄土 ORIENTO qua Bapt)
Trà đạo Trung Quốc (Ảnh: 五玄土 ORIENTO qua Bapt)
1 / 1
UNESCO ghi nhận: 2022
Tại Trung Quốc, trà không đơn thuần là một thức uống mà là biểu hiện của một truyền thống triết học lâu đời. Trong danh sách năm 2022, UNESCO công nhận toàn bộ các hoạt động liên quan đến việc trồng, chế biến và thưởng trà, bao gồm sáu loại trà chủ đạo: trà xanh, trà đen, trà trắng, trà vàng, trà ô long và trà đen lên men (như Pu-erh), mỗi loại mang trong mình dấu ấn thổ nhưỡng, cá tính và quy trình chế biến riêng biệt.
Việc pha trà không chỉ đòi hỏi kỹ thuật như làm héo, oxy hóa hay rang, mà còn gói ghém chiều sâu văn hóa và tâm linh. Nghi thức Gongfu Cha, chẳng hạn, vừa là một hình thức thiền định, vừa là cách thể hiện sự trân trọng đối với người thưởng trà. Trong đời sống người Trung Quốc, trà hiện diện trong những buổi họp mặt gia đình, nghi lễ tôn giáo hay thậm chí là các cuộc gặp gỡ mang tính nghi thức trong kinh doanh.
Nơi trải nghiệm văn hóa trà
Hãy đến dãy núi Wuyi ở Phúc Kiến để thưởng thức trà ô long giữa những vách đá dựng đứng, hoặc khám phá những cánh đồng trà Pu-erh cổ thụ ở vùng cao nguyên Vân Nam. Ở Hàng Châu, trà xanh Long Tỉnh, loại trà gắn liền với truyền thuyết và hoàng gia, được hái bên những sườn đồi gần Tây Hồ thơ mộng. Nếu muốn một trải nghiệm được sắp xếp kỹ lưỡng hơn, các quán trà truyền thống tại Bắc Kinh hoặc Thành Đô sẽ là điểm dừng lý tưởng. Còn tại chợ trà Maliandao ở thủ đô, bạn có thể cảm nhận toàn cảnh thế giới trà phong phú của Trung Quốc gói gọn trong một khu phố.
5. Nghi lễ ăn sáng (Malaysia)
Above Bữa sáng truyền thống của người Malaysia (Ảnh: Damia Mustafa qua Bapt)
Bữa sáng truyền thống của người Malaysia (Ảnh: Damia Mustafa qua Bapt)
1 / 1
UNESCO ghi nhận: 2023
Ở Malaysia, bữa sáng không đơn thuần là khởi đầu của một ngày mà là khoảnh khắc kết nối các nền văn hóa. Từ nasi lemak gói trong lá chuối đến roti canai chấm cùng dhal, sự phong phú của bàn ăn sáng phản chiếu tinh thần đa sắc tộc đã bám rễ sâu trong đời sống nơi đây.
Tại các quầy hàng rong và kopitiam – những quán cà phê truyền thống – người dân từ mọi tầng lớp cùng nhau thưởng thức món ăn và chuyện trò. Ranh giới giữa các nền ẩm thực dường như mờ nhòe: một tô laksa là sự pha trộn tinh tế giữa hương vị Trung Hoa và Malaysia, còn món roti từ các quán mamak lại mang đậm dấu ấn Ấn-Malay. UNESCO đã ghi nhận bữa sáng Malaysia như một nghi lễ thường nhật tôn vinh sự chung sống, niềm tin và bản sắc tập thể.
Xem thêm: Rooted in Flavor: Khám phá sâu sắc ẩm thực Mã Lai
Nơi trải nghiệm văn hóa ăn sáng
Tại Kuala Lumpur, những quầy mamak ở khu Brickfields là điểm hẹn quen thuộc với món roti thơm lừng và ly teh tarik sóng sánh. Ở Penang, George Town là thiên đường của bữa sáng: bạn có thể bắt đầu ngày mới với một đĩa char kway teow nóng hổi, rồi tiếp tục với bánh mì nướng kaya hay bát assam laksa đậm đà. Còn tại Ipoh, các kopitiam mang phong cách xưa vẫn giữ nguyên nét mộc mạc với món kai si hor fun và ly cà phê trắng trứ danh, tất cả được phục vụ trong không gian đậm chất hoài cổ.
Bài viết được chuyển ngữ từ bài viết gốc của Sarah Lim, đăng trên Tatler Asia
ĐỌC NGAY
Bữa tiệc cho các giác quan: 9 bảo tàng ẩm thực hấp dẫn trên khắp thế giới
Những nhà hàng lâu đời nhất Châu Á: Nơi mỗi bữa ăn là một hương vị của lịch sử sống
Một lát cắt lịch sử: 5 nhà hàng lâu đời cần biết ở Singapore
