คิม วิสุทธารมณ์ เล่าถึงชีวิตใกล้ชิดธรรมชาติ การพิมพ์ผ้าใบไม้ ดอกไม้ และการให้ความสำคัญกับความยั่งยืน

การย้อมครามเป็นการย้อมเย็น (คือการย้อมที่อุณหภูมิประมาณ 50 องศาเซลเซียส) ซึ่งเราต้องเข้าใจว่า การทำงานกับครามจะมีความยากง่ายตรงไหน อย่างเช่นยากตรงที่เราต้องเลี้ยงคราม (การหมักครามให้ถูกขั้นตอนตามกรรมวิธี) แต่การย้อมครามนั้นสามารถนำผ้าไปแช่น้ำให้ใยผ้าเปิด เพื่อรับสีได้ง่ายขึ้น แล้วเอาไปจุ่มลงในหม้อได้เลย คือครามจะทำงานให้เราเพราะเขาเป็นสิ่งมีชีวิต เป็นการหมักที่ใช้จุลินทรีย์ต่างๆ เป็นการทำงานร่วมกับธรรมชาติซึ่งค่อนข้างชัดเจนว่าเราต้องดูแลเขา แล้วเขาก็จะดีกับเรา เหมือนมันเป็นความสัมพันธ์แบบการอยู่ร่วมกัน

แต่ถ้าอีโคพริ้นต์ มันเป็นการย้อมสีธรรมชาติ ย้อมพวกเปลือกไม้ ดอกไม้ ก็จะเป็นสกัดร้อน คือเราต้องต้มสี เราต้องใช้ใบหรือเปลือกไม้ค่อนข้างเยอะในการสกัดสี มันก็จะเป็นการทำงานอีกแบบหนึ่ง เราต้องเข้าใจวิธีการสกัดสี วิธีการฟิกซ์สี ซึ่งจะเริ่มซับซ้อน เราจะทำอย่างไรให้สีติดทนได้นาน และแน่นอนว่าในการย้อมสีธรรมชาติ สีจะไม่ติดทนเหมือนสีเคมี ซึ่งคิมว่ามันเป็นเสน่ห์ของสีธรรมชาติ ซึ่งในคอมมูนิตี้ของคนที่สนใจจะมีคนที่ถูกยกย่องเป็นผู้ทรงภูมิปัญญา พวกเขาจะย้อมสีได้สวยมาก ติดทนดีมาก

คิมเคยเรียนกับอาจารย์โก๋-สุรโชติ (สุรโชติ ตามเจริญ ครูศิลป์ของแผ่นดิน จังหวัดสุรินทร์ สาขาย้อมสีธรรมชาติ) ที่สุรินทร์ มีคนเคารพนับถือ มีชื่อเสียงด้านย้อมครั่ง และผ้าโหนซึ่งเป็นสไตล์ของการทอผ้าที่จะมีรากฐานแบบไทยเขมร อาจารย์โกะก็ถือว่าเป็นคนรุ่นเก่า เพราะเขาใช้ชีวิตกับสีธรรมชาติ เขาสามารถมองหม้อคราม ใช้การชิมหม้อคราม กลิ่น ในการกะว่าสีพร้อมไหม เพราะว่าเป็นสีธรรมชาติไม่ใช้เคมี

ตอนเรียนคิมก็เป็นคนที่เป๊ะ ต้องรู้ให้ได้ว่าต้องใช้กี่อะไร ขนาดไหน ซึ่งเขาก็บอกไม่ถูก เพราะอยู่กับมันมาตลอด เราก็คิดว่าจะทำยังไงดีเพื่อจะเรียนรู้ได้ เราก็เคารพเขามาก แล้วที่สกลนคร มีการย้อมครามเช่นกัน แต่จะมีกลุ่มคนรุ่นใหม่ อย่างอาจารย์ของคิม คือพี่แมน (ปราชญ์ นิยมค้า) สอนทำอีโคพริ้นต์ เขาก็เป็นผู้เชี่ยวชาญในเรื่องคราม จะสอนเรื่องวิทยาศาสตร์ของขั้นตอนต่างๆ ว่ามีปฏิกิริยาอะไรเกิดขึ้นบ้าง ซึ่งทำให้คิมเข้าใจมากขึ้นจนสามารถปรับและดัดแปลงได้

ที่จังหวัดแพร่ก็น่าสนใจมาก ทุกที่ที่คิมได้ไป อย่างน้อยจะมีคนรุ่นใหม่หนึ่งคนที่ทำเรื่องนี้ หรือที่ปายก็จะมีคุณป้าที่ทำอีโคพริ้นต์ เขาเป็นฮิปปี้ก็จะทำสไตล์ชิลๆ เราก็ไปใช้สตูดิโอของเขา ส่วนภาคใต้ก็มีฟาติมาที่เกาะพะงัน ที่ใช้เทคนิค hapa-zome คือการใช้ค้อนทุบใบออกมาเป็นเทคนิคที่มีคุณอินเดีย ฟลิ้นท์ (India Flint) สร้างคำศัพท์ขึ้นจากภาษาญี่ปุ่น

อ่านเพิ่มเติม: Pomme Chan ศิลปินที่พร้อม set zero ให้กับตัวเองเสมอ

เสื้อผ้าที่คิมใส่นี้เป็นผ้ามือสองที่ผ่านการซักแล้วนำไปต้มสะอาด จากนั้นต้องใช้สารมอร์แดนต์ (mordant) เพื่อช่วยให้ติดสีซึ่งเป็นขั้นตอนที่สำคัญมาก เป็นการเตรียมผ้าให้รับสีธรรมชาติ ให้ติดทน แต่ใส่ไปเรื่อยๆ สีจะค่อยๆ จาง เพราะมันเป็นธรรมชาติ สุดท้ายเราก็ต้องย้อมใหม่ ซึ่งคิมจะพูดและแชร์ในไอจีว่า ‘My world is like an experiment.’ เพราะมันเปลี่ยนไปตลอด ไม่มีชิ้นไหนที่เสร็จจริงๆ เพราะเราสามารถพิมพ์ใบไม้เสร็จ ก็ไปย้อมต่อ หรือย้อมเสร็จก็ไปอีโคพริ้นต์ หรือเสร็จแล้วก็เอาไปตัดตรงนี้ ตัดให้กางเกงกลายเป็นกระโปรง หรือเสื้อแขนยาวก็มาครอปเป็นเสื้อสั้น ตามสไตล์ที่เราชอบ

ถ้าทำอีโคพริ้นต์ คิมถือว่าเป็นเรื่องที่ต้องใช้เวลาและต้องวางแผนเยอะที่สุด ทำให้เราเข้าใจว่าเราควบคุมกระบวนการต่างๆ ได้น้อยมาก ซึ่งปกติคิมค่อนข้างเป็น perfectionist อยากให้ทุกอย่างเป็นไปตามที่คิด และมีภาพว่าอยากให้ลายออกมาเป็นแบบไหน

ในการทำอีโคพริ้นต์ เราก็ต้องพยายามให้สีใบติดผ้าได้ ช่างพิมพ์และช่างย้อมแต่ละคนก็จะมีสูตรไม่เหมือนกัน คิมโชคดีมากที่แต่ละครูเปิดกว้างให้สูตรเราเลย อย่างทำยังไงกับสีใบนี้ ใช้สูตรไหน ใช้ผงสนิมหรือไม่ก็น้ำสนิมในการสี เสร็จแล้วเราก็ต้องเลือกใบไม้ แล้วต้องรู้ด้วยว่าใบแบบไหนจะให้สีได้ และยังขึ้นอยู่กับแต่ละภูมิภาคด้วย เช่นสวนของพี่แมนที่สกลนคร เขาจะปลูกต้นไม้ที่มีรสฝาดสูง มีแทนนินสูง และเป็นพวกต้นไม้ใบไม้ที่พิมพ์ได้ ซึ่งที่นั่นมีการจัดการที่ดี เราเรียนรู้จากเขาก็จะรู้จักหยิบโน่นหยิบนี่ เพราะรู้ว่าใบไหนพิมพ์ได้

หากอยู่ที่ปาย คิมต้องขี่มอเตอร์ไซค์ เจอต้นไม้อย่างยูคาลิปตัสก็หยุดเก็บ และไม่ใช่เก็บแค่ต้นเดียว หรือบางทีไปถึงหน้างานซึ่งไม่ตรงกับช่วงฤดูกาล ใบไม้ก็อาจไม่มีด้วยซ้ำ เพราะใบผลิออกหมดแล้วเหลือแค่ดอกไม้ หรือเหลือแค่ใบที่ทนหน้าแล้งได้จริงๆ แผนที่เราวางไว้ก็ต้องคิดใหม่หมดเลย แล้วหากเราพิมพ์ที่ภาคเหนือ ธาตุเหล็กในดินก็จะไม่เหมือนภาคอีสาน โดยอาจเป็นต้นไม้เดียวกัน เช่น ยูคาลิปตัส ซึ่งคิมชอบใช้เพราะรสฝาด แทนนินสูง ซึ่งมันจะติดกับผ้า แต่ที่ที่ไป ใบก็จะเป็นคนละทรง คนละสีไปเลยจากสกลนคร บางครั้งงานที่ออกมาก็สวยกว่าที่เราคาดหวัง บางครั้งก็ออกมาแย่มาก แต่ก็ยอมรับว่าถ้าทำงานกับธรรมชาติ เราเป็นแค่ส่วนเล็กๆ ในกระบวนการเท่านั้น

มีคนสนใจงานที่เราทำ เพราะเขารู้สึกได้ว่าเราทำจากใจแล้วก็จริงใจกับสิ่งนี้มาก จริงใจจนไม่ค่อยสนใจถ้ามีคนมองว่าแปลก หรือไม่สวย เรารู้สึกโอเค ไม่เป็นไร เพราะสิ่งที่ทำไม่ได้เป็นรสนิยมของทุกคน แล้วคิมก็โชคดีมากที่คุณพ่อคุณแม่ยอมรับว่าเราแหวกแนว ไม่เหมือนคนอื่น เราอยากใช้ชีวิตอยู่กับธรรมชาติ คุณแม่ยังเคยมาย้อมผ้าอีโคพริ้นต์ที่สกลนครกับคิมกับพี่สาว เราชวนเขามาเพราะอยากให้ได้เห็นว่าทำไมเราชอบมันขนาดนั้น ขั้นตอนมีอะไรบ้าง

ใครที่กำลังสนใจทั้งเรื่องการย้อม การรักษ์โลกและใกล้ชิดกับธรรมชาติ คิมคิดว่าต้องสังเกตสภาพแวดล้อมของเราก่อน ว่าอำนวยความสะดวกในการชีวิตแบบนี้มากน้อยแค่ไหน อย่างเช่นเราอยู่กรุงเทพฯ มันง่ายมากเลยที่จะสั่งกาแฟใส่แก้ว take away แล้วก็ทิ้งขยะโดยไม่คิดมากนัก แต่หากเราอยู่ที่ปาย ที่เกาะพะงัน จะมีร้านกาแฟและร้านอาหารหลายที่ที่มีที่กดน้ำฟรี ไม่ต้องซื้อน้ำในขวดพลาสสิก เพราะทางร้านจะมีจุดเติมน้ำให้ฟรีอยู่แล้ว ถ้าเราไปก็จะเห็นว่าไม่ค่อยมีใครถือขวดพลาสติกกันเลย ถุงพลาสติกก็ไม่ใช้ เพราะไม่จำเป็น ทุกคนมีย่าม มีขวดน้ำของตัวเอง เพราะวัฒนธรรมที่นั่นเอาสิ่งนี้ขึ้นมาชู

แต่ถ้าเราอยากเปลี่ยน คิมว่าเป็นเรื่องพฤติกรรมในชีวิตประจำวัน ก็เริ่มจุดนั้นเลยเพราะเป็นสิ่งเราควบคุมได้ อย่างอื่นเราอาจควบคุมไม่ได้ แต่สิ่งที่เราควบคุมได้ก็ไม่ง่าย เพราะต้องสร้างนิสัยใหม่ เราโชคดีมากที่มีโซเชียลมีเดีย มีคนแชร์คอนเทนต์ มีคนนำขวดพลาสติกมาหั่นเป็นกลีบดอกไม้ลนไฟให้งอ แล้วทำเป็นโคมไฟ ซึ่งเป็นการจัดการพลาสติกที่ดีเยี่ยม คือต้องยอมรับว่าพลาสติกมันไม่ไปไหนหรอก มันยังอยู่นี่ แต่เราจะจัดการยังไง

พลาสติกเป็นปัญหาใหญ่กับสิ่งแวดล้อม แต่ก็สามารถจัดการได้หลากหลายวิธี เราบังคับคนอื่นไม่ได้ ก็ต้องให้เขาเห็นเอง ว่าสิ่งที่ทำนั้นส่งผลดีต่อตัวเราด้วย ไม่เฉพาะกับสิ่งแวดล้อมอย่างเดียว เพราะถึงที่สุดสิ่งแวดล้อมก็คือตัวฉัน มันมีผลกระทบกับตัวฉันอยู่แล้ว

ส่วนเรื่องเสื้อผ้า หากอยากลองการย้อมสีธรรมชาติ ก็ควรลองกับผ้าเก่า เพราะผ้าเก่าจะรับสีได้ดีกว่าผ้าใหม่ แล้วในทุกจังหวัดอย่างน้อยก็ต้องมีหนึ่งคนที่สอนการย้อมสีนี้ ที่กรุงเทพฯ เองก็มีคนจัดเวิร์กช็อปย้อมครามเรื่อยๆ เหมือนเป็นคอมมูนิตี้เปิดให้คนเข้าไปเรียนรู้ง่าย และโชคดีที่มีอินเทอร์เน็ต จึงไม่ต้องบินไปญี่ปุ่นเพื่อเรียนชิโบริ (Shibori) แต่สามารถเปิดดู Youtube ได้ว่าเขาพับกันอย่างไรให้ออกมาเป็นลายนี้ และเริ่มลงมือลองเลย

ในการทำงานคนอาจไม่เห็นเบื้องหลังว่าเหนื่อยขนาดไหน คิมเองก็ไม่ค่อยได้สื่อสารทางโซเชียลมีเดีย ว่าจริงๆ แล้วเราใช้เวลานานในการทำเสื้อผ้าแต่ละชิ้น แต่มักลงรูปแบบเสร็จแล้ว ใส่สวยแล้ว ซึ่งคิมคิดว่าขั้นตอนการทำงานก็น่าสนใจ ปีนี้เลยอยากบันทึกสิ่งเหล่านั้นมากขึ้น เพราะตั้งแต่เริ่มทำงานด้านนี้ เข้าใจเลยว่าทำไมกระเป๋าใบหนึ่ง หรือตะกร้าสานด้วยมือ จึงมีราคาสูง หลายครั้งก็เห็นว่าราคาถูกเกินไป อย่างไปร้านของฝากแล้วมีแก้วเซรามิกทำด้วยมือใบละ 200 บาท เป็นไปได้อย่างไร ยิ่งเขาทำดินเองเขาก็ต้องใช้ทั้งเวลาและพลังงาน เลยคิดว่าหากคนได้มาลองทำเอง เขาก็จะเข้าใจและเห็นคุณค่ามากขึ้น

ที่จริงเมื่อก่อนเราคิดว่า โอ้โห เสื้อผ้าตัวนี้แพงจัง แต่เพราะมันทำด้วยมือ ย้อมด้วยมือ เราจะเข้าใจเลยว่าที่จริงไม่แพง ยิ่งถ้าเป็นชุดยาว แจ็กเก็ตยาว เป็นใยธรรมชาติจากต้นทาง ก็จะมีตั้งแต่คนที่ปลูกฝ้าย คนเก็บฝ้าย ต้องมีการมาแยกแล้วดึงเป็นด้าย มีคนทอผ้า คนย้อมผ้า คนออกแบบ คนสาน คนตัดแพทเทิร์น คือเป็นระบบนิเวศกันเลย

แล้วก็ไม่ใช่แค่เสื้อผ้า แต่อาหารการกินและทุกสิ่งทุกอย่างล้วนมีต้นทาง มีทั้ง ดิน น้ำ ลม ไฟ และมีคนที่ช่วยปลูกข้าว มันไม่มีอะไรที่เกิดขึ้นเองแล้วแยกกันอยู่กับสิ่งแวดล้อมหรือธรรมชาติ คิมคิดว่าถ้าใครมีประสบการณ์ใกล้ชิดกับการย้อมสีธรรมชาติ จะเข้าใจว่ามันมีความลึกซึ้ง และไม่ใช่สิ่งไกลตัวอย่างที่เขาคิด

คิมชอบมากตอนที่พี่ฟิลิปกับพี่ชมวรรณจัดงานที่ Wonderfruit ซึ่งเปิดให้คนที่สนใจนำผ้าของตนเองมาย้อมคราม คิมชอบมากเวลาที่คนได้ย้อมผ้าครั้งแรกแล้วคิดว่ามันมหัศจรรย์ การได้ทำให้เสื้อผ้าชิ้นหนึ่งสวยขึ้นมาในมุมมองของเขา ไม่มีใครเห็นแล้วบอกว่าไม่สวย แล้วยังไงเหรอ ทุกคนรู้สึกว่ามันเจ๋งมาก วันรุ่งขึ้นเขาก็กลับมาอีก ชวนเพื่อนมาด้วย เราต้องสร้างคำว่าสวยขึ้นใหม่ อะไรคือสวย ไม่สวย เป็นเพราะกรอบเกณฑ์ของสังคม ความสวยอาจไม่ต้องเป็นสีสันสดใส

คิมเองโดนล้อตลอดว่าเป็นสายดาร์กใช่ไหม เพราะผ้าที่ทำเป็นโทนสีขาวดำ และเทา ซึ่งยอมรับว่าเพราะเราเลือกไม่ใช้เคมีเพิ่มเพื่อให้สีสว่างขึ้น ดังนั้นถ้าใครเริ่มทำเองก็จะเข้าใจว่าความสวยงาม ไม่ใช่เพราะมันถูกต้อง เพราะมันเท่ากัน หรือเพราะสีสวย ไม่เลย เราจะเริ่มเข้าใจว่าความงามมีอะไรลึกซึ้งกว่านั้น และตัวเราสามารถเป็นผู้ร่วมสร้างสรรค์ในสิ่งที่สวยงามนั้นได้…

อ่านเพิ่มเติม:

พลพัฒน์ อัศวะประภา พูดคุยกับ Tatler เรื่องความสำคัญของการสร้างแบรนด์และคอมมูนิตี้ของ Asava Group

การร่วมงานครั้งสำคัญของ เซอร์ พอล สมิธ กับแบรนด์แฟชั่นมาแรง Commission

Giuseppe Zanotti พูดถึงแรงบันดาลใจ เพลย์ลิสต์ และเหตุผลว่าทำไมรองเท้าที่สมบูรณ์แบบจึงไม่มีอะไรพิเศษ