Cover Lê Hồng Vân merupakan ahli matematik Lê Hồng Vân yang terkenal di pentas dunia. Beliau meninggal dunia di Prague pada September 2026 setelah mendedikasikan seluruh hidupnya untuk kemajuan matematik antarabangsa.
Lê Hồng Vân merupakan ahli matematik Lê Hồng Vân yang terkenal di pentas dunia. Beliau meninggal dunia di Prague pada September 2026 setelah mendedikasikan seluruh hidupnya untuk kemajuan matematik antarabangsa.
1 / 1
Pada awal September 2026, ahli matematik Lê Hồng Vân telah menghembuskan nafas terakhirnya di Prague. Hanya beberapa minggu sebelum itu, beliau masih menerbitkan penyelidikan baharu. Bagi komuniti matematik Vietnam, pemergiannya adalah satu kehilangan besar seorang saintis dengan perjalanan kerjaya antarabangsa yang luar biasa. Bagi saya, ia adalah kehilangan seorang ibu saudara yang saya kagumi sejak zaman persekolahan dalam aliran matematik; seorang wanita kecil molek yang bersinar, penuh kebanggaan, bebas, dan menjalani kehidupan bahagia mengikut cara yang beliau pilih sendiri.
Pada tahun 2012, semasa menghadiri seminar saintifik di Jerman, saya berkunjung ke Prague untuk menziarahi Lê Hồng Vân. Beliau ialah ibu saudara dalam keluarga saya yang sejak kecil saya kenali sebagai seorang ahli matematik yang cemerlang serta idola saya dan rakan-rakan seangkatan semasa tahun-tahun pengajian dalam aliran matematik di sekolah Lam Sơn, Thanh Hóa. Beliau menunggu saya, matanya bersinar cerah di bawah cahaya lampu jalan, dan tersenyum sambil menegur saya dengan manja kerana tiba lewat. “Adakah ini cara seorang saintis?” katanya.
Di dalam apartmennya yang indah, terang dan kemas di Prague, kami berbual mesra di meja makan sambil saya menikmati hidangan daging goreng yang beliau sediakan awal-awal untuk menunggu ketibaan saya.
Dahulu, pada tahun 1980-an, ketika beliau sedang melakukan penyelidikan di Universiti Negeri Moscow Lomonosov, saya yang masih di bangku sekolah rendah pernah menulis surat kepadanya, “Boleh mak cik belikan saya sepasang cermin mata rabun 5 diopter? Saya tidak menjumpainya di bandar Thanh Hóa.”
Malam itu di Prague, ketika saya sudah tidur, beliau masih terus bekerja. Keesokan pagi hari Ahad, Lê Hồng Vân mengejutkan saya awal, memasakkan hidangan untuk saya, kemudian kami menaiki tren bersama-sama. Saya melawat rumah muzium Kafka, sementara beliau pergi ke Institut Matematik. Di tengah kesibukan warga Prague pada pagi itu, beliau kelihatan kecil molek, ramping, lincah, yakin, dengan mata yang sentiasa berkilau. Saya tidak pernah melihat sesiapa yang begitu ceria dan bersinar ketika pergi bekerja.
Baca lagi: Kecerdasan Buatan, Transformasi Digital dan Pengantarabangsaan: Pendidikan Masa Depan
Kehidupan yang Awal Menjadi Milik Matematik
Dilahirkan pada tahun 1961, Lê Hồng Vân merupakan pelajar aliran matematik A0 di Universiti Nasional yang terkenal dan pada tahun 1977 telah dipilih menyertai pasukan Vietnam ke Olimpik Matematik Antarabangsa (IMO). Pada tahun itu, Vietnam akhirnya tidak menghantar delegasi ke IMO yang diadakan di Yugoslavia. Peluang antarabangsa pertama bagi pelajar berusia 16 tahun itu tidak menjadi kenyataan, namun seluruh kerjaya saintifiknya selepas itu berlangsung dalam ruang lingkup yang benar-benar antarabangsa.
Setelah cemerlang dalam peperiksaan universiti, Lê Hồng Vân menyambung pengajian Matematik di Universiti Negeri Moscow Lomonosov (MGU), pusat matematik penting bagi Kesatuan Soviet. Sepanjang pengajian di sana, beliau sentiasa memperoleh keputusan yang sangat cemerlang dan diserap sebagai penyelidik. Pada tahun 1987, pada usia 25 tahun, beliau mempertahankan tesis Sarjana dalam bidang Matematik-Fizik di MGU. Penyelidikannya pada tempoh ini tertumpu kepada geometri pembezaan, teori permukaan minimum, dan masalah yang berkaitan dengan geometri Riemann. Profesor A.T. Fomenko, penyelianya, pernah menilai hasil kajiannya mencapai taraf antarabangsa. Hanya dua tahun kemudian, beliau mempertahankan tesis Kedoktoran Sains (Doctor of Sciences) dengan cemerlang juga di MGU.
Saya pernah melihat namanya dalam akhbar Soviet edisi bahasa Perancis milik datuk saya pada tahun 1987, ketika saya menggunakannya untuk membalut buku latihan. Itu adalah Les Nouvelles de Moscou, edisi bahasa Perancis bagi akhbar mingguan Moskovskie Novosti. Satu ruangan kecil di sudut akhbar itu melaporkan tentang seorang gadis muda Vietnam yang baru sahaja mempertahankan tesis Sarjana Matematik dengan cemerlang di MGU — satu peristiwa yang cukup istimewa sehingga Moscow memberikan berita khas. Saya hampir sahaja membalut buku dengan akhbar itu sebelum tersedar melihat nama Lê Hồng Vân. Pada masa itu, saya juga sedang belajar di sekolah menengah aliran matematik, bertungkus-lumus menyelesaikan latihan di bawah cahaya lampu minyak di wilayah itu, dan tiba-tiba melihat nama ibu saudara muda saya bersinar jauh dari tempat yang sangat jauh.
Dari Kampung Halaman di Samping Sungai Chu
Above Keluarga sebelah bapa Lê Hồng Vân di bandar Thanh Hóa, awal tahun 1920-an. Sumber: Arkib Foto Keluarga
Keluarga sebelah bapa Lê Hồng Vân di bandar Thanh Hóa, awal tahun 1920-an. Sumber: Arkib Foto Keluarga
1 / 1
Keluarga kami masih menyimpan sekeping gambar yang dirakam sekitar tahun 1920-an di kampung halaman, bandar Thanh Hóa. Bapa yang berdiri di tengah, menurut ingatan keluarga, pada masa itu memegang jawatan Án sát (hakim) Quảng Bình. Tiga orang anak lelaki kecil menyatukan tangan dengan hormat dalam busana áo dài, kelihatan yakin namun sedikit segan di samping bapa. Anak lelaki sulung di sebelah kiri ialah datuk saya, yang kemudiannya menjadi seorang pendidik. Anak kedua ialah Lê Văn Giạng, bapa kepada Lê Hồng Vân, yang pernah memegang jawatan Timbalan Menteri Pendidikan Tinggi dan Menengah Profesional.
Datuk saya sering bercerita tentang rumah bumbung tiga ruang di tengah kebun pokok pada masa itu, tempat kanak-kanak dari kampung dan kampung sebelah datang belajar, baik tulisan Han mahupun Perancis. Selesai belajar, setiap seorang diberi ganjaran lobak merah untuk mencerdaskan mata! Sesiapa yang malas akan disebat dengan rotan. Pendidikan mungkin telah sebati dalam keluarga besar yang sederhana itu, dari halaman tulisan Han dan Perancis di sisi tingkap, hukuman rotan yang penuh dengan pengajaran moral, hinggalah kepada lobak merah yang ditanam sendiri di kebun tepi Sungai Chu itu.
Dari kebun itu, kemudian ke kelas aliran matematik A0 semasa tahun-tahun peperangan, perjalanan Lê Hồng Vân secara beransur-ansur merentasi pusat-pusat saintifik besar dunia. Selepas tempoh singkat di Institut Matematik Hanoi, beliau meneruskan ke Pusat Antarabangsa Fizik Teori (ICTP) di Trieste, Itali. Pada tahun 1991, Lê Hồng Vân dianugerahkan Hadiah ICTP bagi menghormati Ettore Majorana oleh pengasas ICTP sendiri, Abdus Salam, ahli fizik Pakistan yang memenangi Hadiah Nobel Fizik tahun 1979. Dalam ucapan penerimaan anugerahnya, beliau menyatakan separuh daripada wang hadiah itu diberikan kepada ibu bapanya, manakala separuh lagi didermakan kepada kelas aliran matematik A0, tempat beliau pernah belajar.
Above Kuil Rurikoji, Jepun, semasa menghadiri seminar Matematik di Universiti Yamaguchi, musim panas 2011. Paling kiri ialah Profesor Shun'ichi Amari. Sumber: Profesor Kaoru Ono, Universiti Kyoto
Kuil Rurikoji, Jepun, semasa menghadiri seminar Matematik di Universiti Yamaguchi, musim panas 2011. Paling kiri ialah Profesor Shun'ichi Amari. Sumber: Profesor Kaoru Ono, Universiti Kyoto
1 / 1
Tahun-tahun berikutnya, beliau melakukan penyelidikan di institut Max Planck di Bonn dan Leipzig. Pada tahun 1994, beliau menerima Heisenberg Fellowship daripada Yayasan Penyelidikan Jerman (DFG), satu program yang dikhaskan untuk penyelidik dengan pencapaian cemerlang yang menuju ke jawatan akademik kanan. Perjalanan saintifik itu juga membawa beliau ke Institut Henri Poincaré di Paris, Institut Isaac Newton di Cambridge, Universiti Kyoto, dan banyak lagi tempat lain.
Sejak tahun 2005, Prague menjadi tempat beliau menetap dalam tempoh yang lama. Di Institut Matematik di bawah Akademi Sains Republik Czech, Lê Hồng Vân terus mendalami dunia matematik sehingga saat-saat terakhir hayatnya. Laman profil peribadi Lê Hồng Vân di Institut tersebut masih mencatatkan seminar, syarahan, dan penyelidikan baharu mengenai geometri, statistik, dan pembelajaran mesin.
Tidak Berhenti di Zon Selesa
Kerjaya penyelidikan Lê Hồng Vân merentasi pelbagai bidang matematik moden, daripada geometri Riemann, topologi pembezaan, topologi simplektik, teori perwakilan hingga geometri maklumat. Hasil kerjanya diterbitkan dalam banyak jurnal matematik antarabangsa yang berprestij.
Baca lagi: Asia ke Arah Model Dasar Kesihatan Global
Above 2025, bersama rakan saintifik di Doha, selepas satu seminar di Doha, Qatar. Sumber: Moritz Van Le
2025, bersama rakan saintifik di Doha, selepas satu seminar di Doha, Qatar. Sumber: Moritz Van Le
1 / 1
Satu pencapaian ketara dalam perjalanan kerjayanya ialah buku teks Information Geometry (Geometri Maklumat), yang ditulis bersama Nihat Ay, Jürgen Jost, dan Lorenz Schwachhöfer, diterbitkan oleh Springer pada tahun 2017. Karya setebal lebih 400 muka surat itu meneroka bidang di persimpangan geometri, kebarangkalian, statistik, dan teori maklumat, dengan aplikasi yang semakin dekat dengan sains data dan pembelajaran mesin.
Mungkin perkara paling menarik tentang Lê Hồng Vân ialah beliau tidak berhenti di zon matematik yang telah membina namanya. Daripada geometri dan topologi, beliau kemudian mendalami geometri maklumat, teori pembelajaran statistik, dan asas matematik pembelajaran mesin. Antara tahun 2018-2020, beliau mengetuai projek kerjasama Jerman-Czech mengenai kaedah geometri dalam teori pembelajaran statistik. Itu bukanlah satu peralihan arah, tetapi seolah-olah laluan baharu yang terbuka daripada asas yang beliau telah ikuti selama beberapa dekad.
Dan beliau tidak menunjukkan tanda mahu berhenti. Pada tahun-tahun terakhir hayatnya, Lê Hồng Vân masih menghadiri persidangan, memberikan kuliah dan seminar di Cambridge, Kyoto, Toulouse, Les Houches, Palermo, Hanoi, dan sentiasa hadir secara konsisten dalam dunia matematik antarabangsa. Pada 10 Ogos 2026, hanya beberapa minggu sebelum pemergiannya, beliau masih memuat naik penyelidikan baharu ke arXiv.
Above Seminar di Vietnam, 2018. Sumber: Moritz Van Le
Seminar di Vietnam, 2018. Sumber: Moritz Van Le
1 / 1
Rakan-rakan matematik MGU dari generasi beliau kini tertanya-tanya, sejauh mana AI akan mengubah profesion matematik. Apabila mesin mampu membuktikan lebih banyak perkara, apakah lagi yang menjadikan seseorang itu ahli matematik? Mungkin, ia tetap keupayaan untuk mengenalpasti persoalan yang berbaloi ditanya dan struktur yang berbaloi diterokai. Lê Hồng Vân pergi ketika beliau masih berada di tengah-tengah perkembangan terkini matematik tersebut.
Feminin, Penuh Kebanggaan dan Bebas
Apabila bertemu dengannya di Prague pada tahun 2012, saya berfikir: wah, wanita sebegini barulah dinamakan wanita.
Kecil molek dan ceria, jujur dengan emosi sendiri, sangat feminin, dan sangat memikat melalui tenaga intelektualnya. Keluarga menghormati, rakan sekerja menyayangi, manakala beliau tetap mengekalkan kehidupan yang bebas, sederhana, dan merdeka. Pagi bekerja di Institut Matematik, malam pula berteman dengan Matematik.
Dua anak lelakinya menggunakan nama keluarga Lê milik ibunya, membesar di Jerman. Pernah suatu ketika beliau pulang ke Vietnam untuk menghadiri seminar, kedua-dua anak lelakinya turut serta, menjaga dan membelai ibu mereka seolah-olah memanjakan seorang anak kecil.
Beliau bercerita kepada saya, semasa seorang anak lelakinya di sekolah menengah di Jerman, beliau membaca buku teks Matematik anaknya dan mendapati satu bahagian yang beliau rasa perlu diperbetulkan. Beliau menulis surat kepada pihak berkuasa pendidikan negeri itu dan kemudian menerima surat penghargaan, memaklumkan bahawa pendapatnya akan dipertimbangkan dalam pengemaskinian akan datang. Menurut ceritanya, mereka mencadangkan beliau menulis bahan rujukan mengenai perkara itu untuk para pelajar.
Beliau memberitahu saya, seorang ibu boleh menjaga anaknya — dan juga anak-anak lain seperti anaknya sendiri — dengan pelbagai cara, tidak semestinya perlu sentiasa mengejar dan menggendong mereka. Pada waktu itu beliau menetap di Prague, manakala kedua-dua anaknya menetap di Jerman. Saya mendengar dengan penuh minat dan kekaguman. Namun, bertahun-tahun selepas itu, saya masih terus mengejar dan menggendong anak lelaki saya walaupun dia sudah berusia 19 tahun dan bersaiz besar.
Above Bersama anak lelaki kedua, Moritz, ketika berusia beberapa bulan, Halle, Jerman, 1998. Sumber: Moritz Van Le
Bersama anak lelaki kedua, Moritz, ketika berusia beberapa bulan, Halle, Jerman, 1998. Sumber: Moritz Van Le
1 / 1
Lê Hồng Vân tidak perlu mengikut gambaran konvensional tentang seseorang yang mendedikasikan hidupnya untuk matematik abstrak. Sambil menjaga anak, sambil membuat matematik, sambil membaca puisi. Beliau menterjemahkan Anna Akhmatova, Yesenin, dan Blok ke dalam bahasa Vietnam, menulis puisi dalam bahasa Rusia, dan menulis prosa dalam bahasa Vietnam. Semuanya hanyalah sisi berbeza daripada kehidupan yang dipilih sendiri.
Saya teringat kembali pagi di Prague tahun 2012. Saya tidak ingat apa yang beliau pakai, mungkin sehelai trench coat berwarna camel. Juga tidak ingat apa yang kami bualkan dalam tren. Namun saya sangat jelas mengingati imej beliau dalam perjalanan ke Institut Matematik: kecil molek, bertenaga, mata yang sentiasa memandang tepat dengan kilauan ceria ketika pergi bekerja.
Above Percutian bersama keluarga di Bordeaux, Perancis, pada tahun 2019. Di sebelah kiri ialah penulis Lê Ngọc Mai, adik perempuan bongsu beliau. Sumber: Moritz Van Le
Percutian bersama keluarga di Bordeaux, Perancis, pada tahun 2019. Di sebelah kiri ialah penulis Lê Ngọc Mai, adik perempuan bongsu beliau. Sumber: Moritz Van Le
1 / 1
Empat belas tahun kemudian, ternyata beliau masih melakukan perkara yang sama. Satu kehidupan yang dipenuhi matematik, bandar-bandar yang telah beliau lawati, puisi-puisi Rusia, insan tersayang dan rakan-rakan di seluruh dunia, anak-anak yang beliau sayangi dengan cara tersendiri, serta kebebasan luas yang pernah saya lihat padanya dan saya impikan apabila sudah cukup matang untuk memahami betapa berharganya ia.
Beliau telah menjalani kehidupan mengikut pilihannya sendiri.
Selamat tinggal, mak cik.
Hanoi, musim luruh 2026.
