Legacy 50: Điểm chạm ký ức trong phim gia đình Việt

Ở mỗi thời điểm, điện ảnh Việt mang đến một góc nhìn mới về gia đình. Vẫn là những vấn đề về mất kết nối, khoảng cách thế hệ và những mâu thuẫn không hồi kết nhưng “mỗi cây mỗi hoa, mỗi nhà mỗi cảnh”, mỗi gia đình lại có cách kể câu chuyện khác nhau. 

Trong Thưa mẹ con đi (2019) của Trịnh Đình Lê Minh, câu chuyện về một chàng trai đồng tính trở về Việt Nam cùng người yêu để ra mắt gia đình không tập trung vào kịch tính hay xung đột trực diện. Thay vào đó là sự im lặng kéo dài giữa các thế hệ, nơi người mẹ biết nhưng không nói, người con muốn nói nhưng không dám. Và cứ thế, cả hai cùng sống trong một vùng xám mờ mịt chưa từng được định danh. Phim không có những câu thoại nặng nề, không có sự từ chối kịch liệt, nhưng lại đầy căng thẳng bởi tình cảm ở đây được che phủ bằng kỳ vọng, nỗi sợ mất con và những sự định kiến truyền thống. Chính sự im lặng ấy – khoảnh khắc “không ai nói gì cả” lại trở thành điểm nhấn ám ảnh, khơi gợi sự đồng cảm sâu sắc từ người xem.

Bố già (2021) của Trấn Thành tiếp cận đời sống đô thị hiện đại, khắc họa mối quan hệ cha con trong một xóm lao động ở Sài Gòn. Nhân vật Ba Sang - người cha đơn thân, yêu con theo cách của riêng mình: lo lắng, can thiệp, đôi khi kiểm soát. Xung đột không đến từ mâu thuẫn ý thức hệ, mà từ khác biệt quan điểm sống giữa hai thế hệ.

Tình yêu ở đây được thể hiện qua những hành động nhỏ: bữa cơm đầy ắp, gói xôi vội vã hay đôi dép được chà sạch sẽ. Và cũng như trong Thưa mẹ con đi, điều không được nói ra lại chính là điều đọng lại lâu nhất. Cái ôm, lời xin lỗi và cảm ơn - tất cả bị nén lại bởi thói quen im lặng của một thế hệ cha mẹ quen hy sinh nhưng không biết cách bày tỏ tình cảm.

Ở một góc nhìn khác, Mùa len trâu (2004) của Nguyễn Võ Nghiêm Minh là một bức tranh điện ảnh đầy chất thơ nhưng cũng u uất. Lấy bối cảnh miền Tây Nam Bộ trong mùa nước nổi, phim kể về hành trình trưởng thành của một cậu bé trong một gia đình nông dân truyền thống. Người cha nghiêm khắc, những quy tắc bất thành văn, áp lực nối nghiệp, sự cô độc khi phải trưởng thành sớm,... tất cả được thể hiện bằng hình ảnh, tiết tấu chậm rãi và tông màu trầm. Ký ức không được kể lại, mà được "sống lại" qua ánh mắt, cử chỉ và nhịp sống đặc trưng của một vùng quê. Đó là ký ức không lời bền bỉ, thấm vào tâm thức người xem một cách nhẹ nhàng nhưng sâu sắc.

Điểm chung của các bộ phim này không nằm ở cốt truyện hay mô-típ, mà ở cách chúng khơi dậy ký ức và cảm xúc thông qua những điều không bao giờ được nói ra. Trong văn hóa Việt, đặc biệt là trong đời sống gia đình, im lặng thường mang nhiều tầng nghĩa: vừa là dấu hiệu của yêu thương, vừa là biểu hiện của bất lực. Phim gia đình Việt, bằng nhiều cách, đã diễn đạt được sự phức tạp ấy một cách đầy tinh tế.

Không kể lại lịch sử bằng sự kiện, cũng không định hình nhân vật bằng những phát ngôn, các bộ phim tinh tế chừa đủ một khoảng trống để khán giả tự cảm nhận. Đó chính là "di sản cảm xúc" - một dạng lưu giữ ký ức không lời, nhưng đủ sâu để người xem soi chiếu mình trong đó.

Đọc thêm: Legacy 50: Những “Cô Ba Sài Gòn” của một thời vang bóng

Từ góc nhìn văn hóa, điện ảnh đang góp phần kiến tạo một dạng "ký ức tập thể" - nơi người xem thấy lại chính gia đình mình, quá khứ mình, những điều chưa từng được nói trong chính ngôi nhà của mình. Các chi tiết như ánh nhìn của người mẹ, một động tác gắp thức ăn, hay một câu nói thoảng qua đã trở thành tấm gương phản chiếu ký ức cá nhân. Điện ảnh, trong trường hợp này, không chỉ là hình thức kể chuyện, mà còn là một liệu pháp cảm xúc tập thể.

Ký ức gia đình trong phim Việt không được kể bằng biến cố lớn hay kịch tính cao trào, mà bằng sự im lặng, trì hoãn và khát khao kết nối chưa bao giờ được nói thành lời. Đó là ký ức không lời - thứ ký ức mà ai cũng mang theo, không rõ hình hài, nhưng luôn hiện diện trong cách người Việt sống, yêu và hy sinh.

Khi điện ảnh chạm đến những điều ấy, nó không chỉ kể chuyện của một gia đình, mà còn khơi gợi bản sắc văn hóa - về cách người Việt truyền nhau những điều thiêng liêng nhất, bằng cảm xúc. Và chính trong sự im lặng đó, điện ảnh Việt đã tìm thấy một tiếng nói riêng - trầm lặng, tinh tế, nhưng cũng đầy sức nặng.

ĐỌC THÊM

Legacy 50: 6 bảo tàng nên ghé trong dịp 30/4 năm nay

Legacy 50: 4 thương hiệu Việt và câu chuyện vươn tầm quốc tế từ sau “khói lửa”

Legacy 50: Di sản 30/4 qua hồi ký của nhà ngoại giao Nguyễn Thị Bình