Trịnh Đình Lê Minh và nghệ thuật trong những cảnh quay điện ảnh

Chẳng hạn như Văn, một chàng trai có những kỳ vọng rất khác với người mẹ hay đại gia đình của cậu ấy. Bản thân tôi sau khi từ Mỹ trở về, tôi muốn có một cuộc sống riêng trong khi mẹ tôi lại mong muốn tôi sống chung với cả nhà, dẫn tới những lục đục xoay quanh vấn đề này suốt một thời gian. Có một nhân vật mà bạn không nhắc tới, đó là Lê trong “Bằng chứng vô hình”, một người đàn ông cô độc, khá giống tôi ở một vài điểm.

Phúc và Vinh cho mình cảm giác như mình là một người bạn thân, lắng nghe câu chuyện của họ, kết nối với họ…

Có thể bạn chưa biết: Nhà sản xuất “Mưa rơi trên cánh bướm” tiết lộ bí quyết thành công của bộ phim

Trong cả hai phim tình cảm lãng mạn anh đã thực hiện, tôi chợt nhận ra đều có sự mất mát lẫn chia ly, người đã khuất thì đã yên nghỉ, người ở lại tất nhiên phải sống tiếp. Ở “Thưa mẹ con đi” lẫn “Ngày xưa có một chuyện tình”, hình ảnh người bố đã khuất gieo vào lòng khán giả những câu hỏi, liệu rằng mất mát đó có tác động đến những người còn ở lại? 

Cảm ơn phát hiện này của bạn, trong phim cũng có thể là vô tình hay chủ đích, hình bóng người cha luôn bị vắng mặt. Trong “Ngày xưa có một chuyện tình” thì người cha chỉ vắng mặt trong gia đình Vinh, và vẫn xuất hiện người cha trong gia đình Phúc và Miền. Đối với tôi, những nhân vật vắng mặt vẫn khiến người xem cảm nhận được trong phim, đó là điều khó. Ở “Thưa mẹ con đi”, vai trò của người cha quan trọng hơn. Trong đại gia đình đó tuy không xuất hiện người cha nhưng chúng ta thấy được quan hệ giữa họ với người cha… Khi mình khuyết một nhân vật, thì nó bổ sung rất nhiều vào tiền truyện của nhân vật. Chẳng hạn người con dâu trong “Thưa mẹ con đi” phải gồng gánh cả gia đình vốn không có ai ruột thịt, ngoại trừ liên kết duy nhất là người con. Như vậy thì thông điệp phim sẽ mạnh hơn, lựa chọn nhân vật cũng rõ ràng hơn.

Vì sao hình ảnh tảo mộ là trở nên đặc biệt, và chiếm một phần quan trọng trong các tác phẩm tâm lý tình cảm mà anh thực hiện? Đặc biệt là ở trong “Ngày xưa có một chuyện tình”, hình ảnh nhân vật Phúc và con trai ruột của mình nói chuyện về sự sống và cái chết, theo anh thông điệp đó tác động ra sao tới số phận các nhân vật, sau khi bộ phim kết thúc?

Cảm ơn bạn. Thật ra lựa chọn này nằm trong tiềm thức, khi càng lớn, càng già dặn hơn, thì cảm nhận về cái chết sẽ rõ ràng hơn. Nhưng trong kịch bản của hai bộ phim bao gồm của “Thưa mẹ con đi”, việc tảo mộ hay trở về quê đều là những biến cố thúc đẩy mở đầu câu chuyện, từ đó chúng ta mới khám phá ra phía sau…

Ẩn dụ về cuộc gặp gỡ đầu tiên giữa Phúc và bé Su, mang ý nghĩa trưởng thành, khi con người ta lớn lên mình nhận thức được nhiều điều hơn, về tuổi thơ êm đềm, sự vô tư và hồn nhiên ngày xưa thay thế bằng việc rồi đây mình đến tuổi cập kê, lớn hơn chút nữa thì những người thân của mình dần dần biến mất, chỉ còn mình ở lại thế giới này, đó là sự thật nghiệt ngã. 

“Di sản” mà ba và ông nội của Phúc, lẫn cha của Văn để lại cho những người con trai mình, theo quan điểm và suy tưởng của anh, là gì? 

Một câu hỏi khó, nhưng tôi nghĩ đơn giản khi người cha người bố dù vắng mặt, thì chính họ đã tạo ra mình, cho mình sự sống, để những người con - những người đàn ông tiếp theo có thể ổn định, hay phiêu lưu, ở một chỗ hay đi khắp thế gian, họ được sống theo ý mình. Tuy sự xa cách trong quan hệ cha con bởi sự vắng mặt, thẩm sâu bên trong dòng máu đang chảy, đó là điều thiêng liêng.

Hình ảnh người mẹ trong “Thưa mẹ con đi” chiếm phần lớn tình cảm của người xem, trái ngược với những người bố “đóng khung” theo chuẩn mực của một người nam gia trưởng, hà khắc, ích kỷ và có phần nhẫn tâm? Vì sao những người đàn ông ở thời đại trước đó, trong mắt một nhà làm phim như anh, lại có vẻ không được đẹp đẽ và hoa mỹ?

Lại thêm một câu hỏi khó (Cười). Hình ảnh người mẹ trong phim của tôi nổi bật lên, không có nghĩa là người bố trở nên cực đoan trong mắt những nhà làm phim, dẫn tới việc tiếp nhận tiêu cực từ người xem. Những người đàn ông trong phim của tôi đôi khi có tính chiếm hữu, bảo vệ. Ví dụ như “Ngày xưa có một chuyện tình” thì ông giáo bảo vệ sách, tri thức… còn ông Chước thì bảo vệ tính phiêu lưu, mong muốn thoát ra khỏi khuôn khổ, sự mất cân đối và ổn định nên đã mang Phúc bỏ trốn cùng mình. 
Người cha trong “Thưa mẹ con đi” không hiện ra rõ ràng, mà đâu đó hiện hữu ở người chú bạc nhược. Nhưng những nhân vật nam ở thời hiện đại họ có sự vững chắc hơn, như Văn hay Vinh. Có lẽ người phụ nữ thể hiện tình cảm ra bên ngoài dễ hơn, rõ hơn nhưng cũng dịu dàng, thắm đượm hơn so với những người cha.  

May mắn là hình ảnh người đàn ông trẻ trong các phim của anh, đều có các phẩm chất tốt đẹp nhất định. Phải chăng anh cảm tình với các nhân vật nam đại diện cho thế hệ mới, họ có phần cao cả, vị tha hoặc đều là những chàng trai can đảm đấu tranh vì tình yêu?

Không phải tôi đi bênh vực các nhân vật nam trong thế hệ mình (cười) dù “Ngày xưa có một chuyện tình” không hẳn là ở thế hệ tôi. Người cha và người con trong các phim của tôi luôn có xung đột, và những người đàn ông luôn có khoảng cách vì vậy mà quan hệ giữa họ cũng thô ráp hơn, và nhiều xung đột hơn. Để đưa lên màn ảnh tình cha con giữa những người đàn ông, tôi chọn cách chậm rãi, dần dần cảm hóa các nhân vật. Như “Ngày xưa có một chuyện tình”, tình cha con đều đã được chữa lành ít nhiều… 

Sau cùng, là một đạo diễn trẻ, với góc nhìn cởi mở, anh có nhận thấy rằng các phim của mình đang cổ vũ cho một lý tưởng nơi mà những người đàn ông nên mạnh dạn trút bỏ rào cản và tư duy cũ để sống với tình yêu và đam mê?

Thật ra tôi không có ý định cổ vũ, hay hô hào quan điểm về nữ quyền hay nam quyền trong phim của mình. Quan niệm của tôi là mỗi người có quyền lựa chọn điều mình muốn, chúng ta hay xã hội đều không nên đánh giá họ qua những chọn lựa đó.

Sẽ có người thắc mắc vì sao trong “Thưa mẹ con đi” anh lại không thỏa hiệp với cảnh nóng, bởi thường công chúng thường đặt kỳ vọng các phim thuộc dòng LGBTQ+ luôn đi đôi với các cảnh quay nhạy cảm? 

Tôi không ngại cảnh nóng trong phim, nhưng phải đặt mình vào bối cảnh mới hiểu được, khi hai nhân vật bí bách vì không tự do thể hiện tình cảm cho nhau, họ phải kìm nén và che giấu nó vì những ánh nhìn soi mói của những người xung quanh. Ở trong không gian mở, không có sự riêng tư tôi nghĩ mình đã xử lý vừa vặn. Nếu có một dự án phim LGBTQ+ ở tương lai đặt trọng tâm vào đời sống tình yêu, tôi sẽ không ngại ngần khai thác sâu. 

Trên mạng xã hội, mọi người có chút tranh luận về cảnh nóng trong “Ngày xưa có một chuyện tình”, đôi khi dùng nó làm “vũ khí” để hạ bệ bộ phim? Hỏi thật, với anh thì cảnh nóng trong điện ảnh sẽ luôn là “con dao hai lưỡi”?

Hai cảnh… nóng trong phim này với tôi rất quan trọng, nó nằm trong câu chuyện, nó mang tính bước ngoặt, là cột mốc chuyển mình của các nhân vật Phúc, Vinh và Miền. Tôi cho rằng hai cảnh này không thể thiếu trong kịch bản, và là điểm nhấn cho hành trình trưởng thành, mất mát, hàn gắn… mà họ trải qua. Tôi vui vì phim có sự đồng điệu với nhiều khán giả, và có thể chưa thỏa mãn những người khác.

Cảnh nóng trong điện ảnh, để đạt đến cảnh giới nghệ thuật, theo anh thì khó hay dễ? Tại sao những nhà làm phim lớn từ Lý An, Park Chan-wook hay cả các ngôi sao hạng A như Nicole Kidman, Daniel Craig... họ đều chấp nhận làm phim với cảnh nóng ngay giữa lúc tên tuổi hàng đầu, mà chẳng sợ yếu tố tẩy chay? 

Mình thấy được ở xã hội phương Tây, những cảnh nóng không có gì đáng bàn cãi hay là điều cấm kỵ, còn hiện tại ở Việt Nam, mọi thứ đang dần cởi mở. Có một đạo diễn nữ từng chia sẻ với tôi thế này, khỏa thân trên màn ảnh dễ lắm, nhưng đi sâu vào khai thác tâm lý con người mới là điều khó. Khoảnh khắc vụn vỡ, tế nhị và nhạy cảm… Việc khỏa thân chỉ đơn giản là sự trống rỗng, không có gì sau đó cả nếu chúng ta chỉ quan  vào cảnh nóng. Sự phơi bày nội tâm nhạy cảm hơn nhiều so với khỏa thân trên màn ảnh.

Nếu công chúng gọi các phim tình cảm của anh có yếu tố coming of age thì có chính xác? Đó có phải là dòng phim hiện giờ anh đang theo đuổi vì nó vừa vặn với suy tư và trăn trở? Những cảm xúc thuần khiết, nhẹ nhàng, có phần ngại ngùng như tính cách của anh vậy? Một người mềm mỏng và ít khi to tiếng, anh làm việc với các diễn viên bằng tinh thần giàu lòng thương như vậy sao?

Đúng với nửa đầu phim “Ngày xưa có một chuyện tình” còn nửa sau là câu chuyện của sự trưởng thành. Riêng với “Thưa mẹ con đi” thì yếu tố coming-of-age không nhiều, bởi các nhân vật đã ở ngưỡng bắt đầu nhìn nhận nghiêm túc về mối quan hệ của họ, đặt lên bàn cân những lựa chọn cho tương lai của họ. Khi họ come out, hay khi họ giới thiệu người yêu cho gia đình của mình, đó là những quyết định của người trưởng thành hoặc đang trên đà trưởng thành. Đối với tôi, nhân vật dù ở giai đoạn nào thì họ đều trở về với cảm xúc nguyên thủy nhất, khi làm phim về đề tài tình cảm, tôi muốn nhân vật nhìn thấy vẻ đẹp ở trong những điều bình dị, đôi khi đã quá quen thuộc, để từ đấy tình yêu sẽ có sự tươi mới. 
Tôi cũng khá ngại nghe mọi người nói về đạo diễn tính cách thế này thế kia, hoặc phải dùng lời to tiếng, lấn át và buộc diễn viên phải theo ý họ. Diễn viên họ là những người rất nhạy cảm, tôi luôn để cho họ hòa nhập vào không gian, nhân vật, và tôi chọn cách mềm mỏng và giàu lòng trắc ẩn với họ, thay vì áp đặt họ trong mọi trường hợp. Nhưng rõ ràng, sự nhẹ nhàng hay giàu tình cảm của tôi không đồng nghĩa với sự dễ dãi. 

Đọc thêm: Phía sau hào quang của những người có sức ảnh hưởng nhất Hàn Quốc

Trước đây các phim chiếu rạp đều cố gắng cắt dựng cho tròn 90 phút, thậm chí nhiều cây bút cho rằng phim chiếu rạp quá dài sẽ khiến người xem uể oải. Thế nhưng hiện tại, rất nhiều phim arthouse lẫn blockbuster đều có thời lượng 2 giờ, thậm chí hơn. Theo anh, như thế nào là đủ? Khi dựng phim, điều gì làm anh băn khoăn nhất? 

Tôi nghĩ bây giờ ngồi nói về thời lượng phim thì lỗi thời thật, thời lượng một phim phải phụ thuộc vào chính câu chuyện phim, chứ không phải vì lí do nào khác như phát hành hay việc lo sợ khán giả trẻ ngại xem phim dài. Có những phim dài một cách cực đoan đến 3-4 tiếng thậm chí nhiều hơn, hoặc những phim độc lập chỉ có 90 phút có khi thấp hơn. “Ngày xưa có một chuyện tình” trải qua bốn giai đoạn, thời lượng trên 2 tiếng là không tránh khỏi, bởi chúng ta không ai muốn xem một bản phim tóm tắt được chạy trên các nền tảng giải trí, chỉ vỏn vẹn vài chục phút. 

Sau hiệu ứng của “Ngày xưa có một chuyện tình”, anh đã nghĩ tới dự án kế tiếp chưa? Và có điều gì thôi thúc anh muốn kể câu chuyện kế tiếp? 

Tôi vẫn đang quan sát và tiếp nhận dư luận ra sao về “Ngày xưa có một chuyện tình” vì phim vẫn đang chiếu ngoài rạp. Làm phim trước hết là ở đạo diễn, nhưng không phủ nhận khán giả cũng có vai trò của họ. Một tác phẩm ra đời ít được khán giả quan tâm yếu mến, thì đạo diễn sẽ khó có những dự án tốt hơn tiếp theo, từ chi phí đầu tư, sản xuất, đến các chủ đề khó hơn… Trong tương lai, tôi có thể kể câu chuyện tình thời hiện đại, hoặc cũng có thể là LGBTQ+.

Cảm ơn anh và hi vọng chúng ta sẽ gặp lại nhau ở những buổi trò chuyện ở những bộ phim hấp dẫn tiếp theo.

ĐỌC THÊM:

Montblanc High Artistry tôn vinh nghệ thuật làm phim qua ngòi bút tinh xảo

Dấu ấn Cartier tại Liên hoan phim quốc tế Venice lần thứ 81

Phim Việt mùa cuối năm: Rộn ràng nhưng liệu có đạt dấu ấn?