Nền tảng của điện ảnh Mỹ: Maya Deren và tính thơ trong điện ảnh

Đọc thêm: Vũ công ba lê châu Á vươn ra thế giới: Hành trình tôn vinh nghệ thuật cổ điển

Bộ phim quả nhiên đã diễn ra theo cách đó. Trường đoạn thứ nhất mô tả ba phụ nữ trong phòng khách, nơi họ, như ba nữ thần số mệnh của Hy Lạp cổ đại, cùng xe sợi chỉ đời sống của một cá nhân. Clotho – “người quay sợi”, tức người dấn thân vào dòng sống – không ngừng quay sợi chỉ đời sống trên tay, và vô thức khóc cười theo những sự kiện cô gặp trên dòng đời. Lachesis – “người đo sợi”, vị quan tòa phán rằng sống bao lâu là đủ cho mỗi linh hồn – u mê quấn sợi chỉ thành một quả cầu với vẻ mặt đờ đẫn, như thể một ham muốn bất khả cưỡng lại đang cuốn cô theo, khiến cô không thể làm tròn trách nhiệm phán xét. Atropos – “người cắt sợi”, tức thần chết – khoanh tay đứng nhìn Clotho và Lachesis với vẻ ngán ngẩm, như thể cây kéo của cô đã không còn khả năng ngăn cản cơn ham sống của họ, cô không còn việc gì để làm ở đây. Trước khi ba nữ thần kịp nhận ra, Clotho đã xe hết lượng sợi mình có, và biến mất. Nhân danh công cuộc phát triển và ảo tưởng về tiềm năng vô hạn của con người, nhân loại thời hiện đại điên cuồng tiêu thụ đời sống trần gian, và đẩy mình vào chỗ tự sát vì tiêu thụ hết tài nguyên. Ba nữ thần, tượng trưng cho những cảm thức sống của con người, đã không còn khả năng làm tròn trách nhiệm như trong thời thịnh trị của tôn giáo. Trong trường đoạn này, ba nhân vật là biểu tượng nhằm mô tả ba yếu tố trong nội tâm con người và tinh thần thời đại, chứ không phải là ba cá nhân có tiểu sử, ký ức và ý chí riêng. Như vậy, lối biểu đạt được dùng đến ở đây là trữ tình (lyric), đặc trưng cho thơ, chứ không phải là lối sử thi (epic) của tiểu thuyết, hoặc lối kịch (drama) của truyện ngắn.

Nếu sử thi mô phỏng thế giới khách quan bên ngoài, còn kịch soi kỹ một hành động nhằm giải quyết mâu thuẫn giữa nội tâm cá nhân với thế giới, thì trữ tình trực tiếp biểu đạt nội tâm chủ quan ấy thông qua các ẩn dụ và nhịp thơ. Nếu sử thi và kịch trải rộng trong thời gian “theo chiều ngang”, nhằm tạo ra cốt truyện, thì trữ tình khoan sâu “theo chiều dọc” vào một khoảnh khắc đặc biệt trên dòng thời gian này, nơi cường độ của cảm xúc và suy nghĩ đạt đến mức cao nhất. Quan điểm đó của thi học phương Tây, trải từ Aristotle đến Lukács, hoàn toàn trùng với lập luận của Maya Deren trong tiểu luận Poetry and Film (1953), chỉ khác ở chỗ bà thay từ “lyric” bằng “thơ”. Bà cũng lưu ý rằng tính thơ và tính kịch có thể cùng tồn tại nơi một bộ phim: trong các vở kịch của Shakespeare, đôi khi cốt truyện sẽ tạm dừng, để diễn viên đọc đoạn thơ đi sâu vào cảm xúc và suy nghĩ của nhân vật vào khoảnh khắc quan trọng đó.  

Đọc thêm: CHANEL dệt mộng điện ảnh tại Liên hoan phim Cinéma Paradiso Louvre

Hai phương tiện của lối biểu đạt trữ tình, là ẩn dụ và nhịp thơ, có thể vận hành thế nào trong một bài thơ điện ảnh? Trong trường đoạn thứ hai của Ritual in Transfigured Time (1946), nữ thần Lachesis bước vào một vũ hội hiện đại, nơi nam nữ lập tức đổi bạn nhảy sau mỗi cuộc khiêu vũ dài đúng ba giây. Để theo đuổi một cách vô hạn các dục lạc trần tục, con người biến nhau thành những đồ vật có thể dễ dàng thay thế, và biến đời mình thành một vòng quay chóng mặt không lưu lại dù chỉ một chút kỷ niệm ý nghĩa, người thân, hay sự thỏa lòng. Nữ thần thấy đã quá đủ, cô muốn thời gian dừng trôi, nhưng mỗi lần làm đông cứng thời gian, cô thấy sự bất động này chỉ khiến vẻ lố bịch, phù phiếm và phè phỡn trên những mặt người xung quanh tăng gấp bội. Cô cần một lối thoát. Cô bước sang trường đoạn thứ ba, nơi ba nữ thần nhảy múa cùng một bức tượng cẩm thạch trong đền thờ Hy Lạp xưa. Như Pygmalion thổi sự sống vào bức tượng mà mình tạc ra rồi yêu đắm đuối, cô tự tạo cho mình một người tình đẹp không tì vết, dù đang chuyển động trong điệu nhảy soạn sẵn hay đang bất động khi thời gian dừng. Phải chăng bức tượng này là điện ảnh – nghệ thuật chạm khắc thời gian, ra đời như phao cứu sinh trong thế kỷ mà thời gian trở nên rỗng nghĩa? Rất có thể, vì bộ phim này là một bài thơ, nơi Maya – đạo diễn kiêm diễn viên đóng Clotho – tự bộc bạch. Trong cảnh kế tiếp, bức tượng trở nên bạo lực: nó đuổi bắt Lachesis không khác cảnh Apollo – vị thần của các hình thức nghệ thuật – đuổi theo đòi cưỡng bức Daphne. Atropos lại đứng nhìn, Lachesis bỏ chạy đến bờ sông, nơi cô biến thành Clotho và trầm mình: để sự sống không bị thời đại này đóng băng, phải quyết tử mà thoát ra khỏi các hình thức cũ.

Hình ảnh trung tâm của bộ phim là sự cắt bỏ: một nữ thần cắt đứt đời sống khi thấy đủ, một nhà làm phim cầm kéo để cắt dựng phim, những hình thức nghệ thuật cắt gọt khối ung thư của đời sống cho vừa chiếc giày thủy tinh của mình, những nghệ sĩ cắt đứt hình thức cũ mòn để tìm lại lối thoát cho đời sống. Cú cắt đó là hạt nhân của mọi ẩn dụ quan trọng mà bài thơ điện ảnh sử dụng. Nhịp thơ cũng được xây dựng trên nền tảng đó: bằng kỹ thuật cắt dựng phim, Maya tạo ra phép thuật của Lachesis, trong những đoạn nữ thần làm chậm hoặc dừng thời gian. Tất nhiên, nhịp điệu đó không phải là một phép thuật thuần hư cấu, mà là phép màu của nhịp điệu tâm lý: khi để tâm cảm nhận, mơ mộng, hoặc hồi tưởng, ta như đang làm chậm thời gian; và khi trải qua rung động nghệ thuật, ta như chứng kiến sự biến mất của thời gian. 

Nếu không dùng phương thức trữ tình, hay ngôn ngữ thơ, Maya không thể nén ngần đó cái nhìn về thời đại, nghệ thuật, sự sống và cảm thức thời gian trong một bộ phim dài vỏn vẹn 14 phút.

ĐỌC NGAY

Christie’s London mang di sản Trung Hoa của nhà Flacks trở lại sàn đấu giá

Vacheron Constantin x Louvre Museum: Cuộc đối thoại giữa thời gian và bốn nền văn minh cổ đại

Điều gì khiến dung mạo của một người đọng lại trong tâm trí ta?