Bảo tồn và tôn tạo: Khi giá trị lịch sử, ký ức tập thể và tính tương hợp thời đại giao thoa

Trước khi bàn về bảo tồn, chúng ta cần hiểu bảo tồn là gì và có những loại nào, cũng như bảo tồn nhằm mục đích gì. Xét về mục đích, hiện có loại mục đích bảo tồn: (1) bảo tồn nguyên gốc nhằm giáo dục cho thế hệ sau, (2) bảo tồn nhằm khai thác du lịch và (3) bảo tồn không nhằm mục đích kinh tế mà nhằm vào giá trị văn hóa và tinh thần cho cộng đồng.

Ngoài bản thân công trình kiến trúc, khi nói về bảo tồn di sản, yếu tố quan trọng không kém khác cần quan tâm là tính thời đại và bối cảnh xung quanh. Chúng ta không thể chỉ bảo tồn bản thân công trình mà bỏ qua sự phù hợp với cảnh quan xung quanh, cũng như không thể chỉ tôn tạo công trình không có giá trị về mặt công năng theo thời điểm hiện tại. Tương tự vậy, nếu bảo tồn mà xa rời nhu cầu thời đại thì đó là một sự bảo tồn lãng phí.

Xem thêm: 5 ngôi nhà đầy cảm hứng lịch sử và di sản châu Á

Dưới đây là 3 công trình cầu nhận được nhiều sự quan tâm khi được triển khai bảo tồn.

Chùa Cầu được các thương nhân người Nhật cho xây dựng vào khoảng đầu thế kỷ XVII. Ban đầu thì cầu không có phần kiến trúc chùa ở lan can mạn Bắc mãi cho đến năm 1653 thì xây thêm. 

Qua hơn 400 trăm tồn tại, chùa Cầu đã hao mòn và xuống cấp nhiều, dù đã qua nhiều lần trùng tu và cải tạo. Lần trùng tu gần nhất là dự án khởi công ngày 28/12/2022 và hoàn công vào ngày 03/08/2024. Lần trùng tu này đã được phê duyệt và tính toán kỹ lưỡng từ hội đồng cố vấn khoa học với sự tham gia của nhóm chuyên gia bảo tồn đến từ Nhật Bản.

Trải qua sương gió thời gian, Chùa Cầu đã hư hỏng nhiều: phần móng bị lún, nhiều kết cấu bằng gỗ bị mối mọt phá hoại; hệ thống tường gạch bị bong tróc… đã khiến cho tổng thể Chùa Cầu bị biến dạng. Trước tình trạng đó, hội đồng quản lý dự án đã chọn phương pháp “trùng tu hạ giải” nghĩa là hư đâu sửa đó.

Phần dễ nhận thấy nhất là lòng cầu. Thay vì phục dựng lại lòng cầu cong theo đặc trưng của kết cấu “thượng gia hạ kiều” như trường hợp của cầu ngói, thì hội đồng chọn phục dựng lại theo kết cấu lòng cầu gấp khúc. Bởi sau nhiều lần tôn tạo thì lòng cầu dần bị biến đổi về kết cấu này, nên việc phục dựng lòng cầu gấp khúc là khả thi nhất, nhiều cứ liệu kỹ thuật và hợp với công năng hiện tại. Các cấu kiện gỗ mục rỗng đoạn nào thì thay mới đoạn đó bằng cùng loại gỗ; phần gạch ngói lợp mái cũng được thay thế và tường bao được gia cố gạch theo nguyên tác. Hoa văn và lớp sơn ngoài được thay áo mới,còn cấu kiện và nọi thất phần chùa gần như được giữ nguyên hiện trạng.

Có thể bạn bỏ lỡ: Lý giải sự trường tồn của thương hiệu gốm di sản Bordallo Pinheiro

Song, sau khi hoàn công, rất nhiều ý kiến trái chiều xoay quanh công trình bảo tồn này. Bên cạnh những đánh giá của cộng đồng về việc mất đi vẻ cổ kính, thì có nhiều điểm chưa nhất quán về mặt kiến trúc. Hệ mái âm dương mất đi đường nét gợn sóng vốn có do quá trình đắp vữa không đều, và loại ngói sử dụng có màu sắc sai biệt, khiến tổng thể công trình tách biệt khỏi quần thể xung quanh. Lý do là theo thời gian, lớp vôi bị phong hóa đến mức không thể sử dụng được, nên buộc hội đồng dự án chọn phương pháp tái hiện (representation) thay vì phục dựng nguyên trạng.

Về sắc độ, theo nguyên tác, sắc độ của toàn bộ các phần cấu kết nội và ngoại thất không có sự cách biệt nhiều như hiện trạng nên đó cũng là lý do chính khiến nhiều người thấy xa lạ. Song, hội đồng dự án đã cho sơn lại và màu sơn sẽ trở nên “cổ kính” hơn theo thời gian.

Cầu ngói Thanh Toàn tọa lạc tại làng Thanh Thủy Chánh cũng là một công trình “thượng gia hạ kiều” và được trùng tu theo phương pháp “trùng tu hạ giải”. Được xây dựng vào năm 1776 với kích thước ban đầu là dài 18,75m, rộng 5,82m, sau nhiều lần trùng tu và tác động của thời gian, hiện nay cầu chỉ còn dài 16,85m, rộng 4,63m. Cầu có hệ mái ngói thanh lưu ly tráng men, bên trong chia làm 7 gian với gian giữa là nơi đặt bàn thờ để thờ Bà Trần Thị Đạo. Các bộ phận kiến trúc trong cầu được trang trí gồm hai loại tiết diện là tròn và vuông.

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa, kể từ khi xây dựng đến trước 1945, cầu ngói Thanh Toàn có rất nhiều lần tu sửa, từ bản thân cộng đồng xung quanh lẫn từ chính quyền, nên kết cầu và trang trí của cầu phần nào thay đổi so với bản gốc. Hơn nữa, không có quá nhiều cứ liệu kỹ thuật cho phần nội thất, nên để gia cố, trùng tu lại cầu, hội đồng dự án đã chọn phiên bản tôn tại năm 1991 làm cứ liệu vì có nhiều hướng dẫn kỹ thuật cho phần ngoại thất nhất.

Theo đó, các cấu kiện sắt được gia cố, phần móng và mố trụ cầu được bồi thêm bê tông; hệ thống bờ mái, bờ quyết, bờ nóc gắn sành sứ. Hệ thống ván sàn và kết cấu khung bằng gỗ lim cũng được thay mới chỉ những đoạn hư hỏng nhằm đảm bảo tính nhất quán và thẩm mỹ cho công trình. Lớp mái ngói cũng được phục dựng lại thành ngói men thanh lưu lý theo bản gốc và hai hàng câu đối được tân trang và sắp xếp lại trật tự đúng, nhằm khắc phục sai lầm của lần trùng tu trước.

Điểm hay của công trình bảo tồn này là nó được phục dựng có tính toán và phù hợp với bối cảnh chung của quần thể xung quanh như chợ phiên, đình làng, mà không trở nên nổi bật hơn.

Cầu Long Biên do người Pháp khởi công xây dựng năm 1898 và đưa vào sử dụng năm 1902, đã mở ra con đường thông thương mới cho Hà Nội và các vùng lân cận. Xe chở nông sản Tây Bắc tập kết tại Bến Nứa (tên gọi khác của bến xe Long Biên), dân chài trên bãi đê bãi nứa, dân di cư từ vùng Đông Bắc ùa về bến kiếm kế sinh nhai. Do vậy, sau khi khánh thành, khu vực cầu Long Biên vô cùng tấp nập, là đầu mối thông thương quan trọng.

Ban đầu, cầu Long Biên chỉ được thiết kế cho đường sắt đơn. Tuy nhiên, do nhu cầu di chuyển ngày càng tăng nên sang thời bình, cầu đã mở làn đi bộ, làn xe hơi. Đến cuối năm 2005, xe máy mới được phép lưu thông trên cầu.

Sau hơn 120 năm đưa vào khai thác sử dụng, cầu Long Biên là chứng nhân lịch sử quan trọng của miền Bắc khi trải qua hai cuộc chiến và được chuyển đổi mục đích sang lưu thông dân sự. Tiếc thay, trải qua nhiều biến cố thời cuộc, cầu đã xuống cấp nghiêm trọng và giờ gần như không còn giữ được giá trị lưu thông, do chiều cao tĩnh lẫn sức chứa không thể đáp ứng được nhu cầu về giao thông cho Hà Nội.

Khi dự án tôn tạo cầu Long Biên được đề xuất, chủ đề này nhanh chóng trở thành tâm điểm dư luận. Bộ Giao thông từng chủ trường dỡ bỏ cầu nhưng vấp phải sự phản đối kịch liệt vì Bộ đang nhìn cầu Long Biên như một công trình giao thông mà bỏ qua giá trị lịch sử và văn hóa lâu đời của cầu.

Đọc thêm: 5 resort do Bill Bensley thiết kế mang nét bảo tồn độc đáo

Với đề bài này, phương án đang nhận được nhiều sự ủng hộ là đề xuất của KTS. Nguyễn Nga với ý tưởng dịch chuyển giá trị sử dụng của cầu từ giá trị giao thông thành giá trị văn hóa. Theo đó, bà đề xuất cải tạo cầu thành một “bảo tàng sinh thái trên sông” dựa trên kinh nghiệm của công trình Viaduc Des Arts ở Paris hay Công viên High Line ở New York.

Đề xuất này được quan tâm vì nó đúng định hướng của chính phủ về quy hoạch khu bờ bãi sông Hồng thành lá phổi xanh và trung tâm văn hóa, du lịch cho Hà Nội. Như vậy, cầu Long Biên không những giảm được áp lực giao thông “không đáng có” mà góp phần tôn lên cho trung tâm văn hóa mới sau này, tạo ra sự hài hòa về mặt cảnh quan, cũng như làm đẹp cho cửa ngõ vào phố cổ và tăng thêm giá trị du lịch cho Hà Nội.

XEM THÊM

Kỷ niệm 100 năm ghế sofa Lota của Eileen Gray: Tôn vinh một kiệt tác hiện đại

Home tour: Không gian sống tôn vinh nghệ thuật thủ công ở Mexico City

Phong cách huyền thoại của diva Celine Dion qua năm tháng