Phụ nữ và những bước tiến tri thức

Các công trình của Marie Curie có ý nghĩa quan trọng khi đưa hiện tượng phóng xạ trở thành đối tượng nghiên cứu khoa học có hệ thống. Trong Thế chiến thứ nhất, bà còn tổ chức các đơn vị chụp X-quang lưu động và đào tạo nhân viên vận hành thiết bị để hỗ trợ bác sĩ xác định vị trí đạn và mảnh vỡ trong cơ thể thương binh. Từ phòng thí nghiệm đến bệnh viện dã chiến, hành trình của bà cho thấy rằng một khám phá khoa học có thể mở ra những hướng ứng dụng vượt xa phạm vi nghiên cứu ban đầu. 

Hơn tám mươi năm sau, Françoise Barré-Sinoussi tham gia một cuộc truy tìm khoa học có tính cấp bách khác. Đầu thập niên 1980, khi AIDS xuất hiện với những biểu hiện nghiêm trọng nhưng nguyên nhân chưa được xác định, các nhà nghiên cứu đặt giả thuyết rằng có một loại retrovirus có thể liên quan đến căn bệnh. Khi làm việc tại Viện Pasteur ở Paris trong nhóm do Luc Montagnier dẫn dắt, Barré-Sinoussi cùng các cộng sự đã nghiên cứu mẫu bệnh phẩm của người mắc AIDS. Năm 1983, nhóm công bố phát hiện một loại retrovirus mới, sau này được gọi là HIV. Phát hiện này mở đường cho việc phát triển xét nghiệm HIV và nghiên cứu cơ chế virus tấn công hệ miễn dịch. Năm 2008, Barré-Sinoussi và Montagnier nhận Nobel Sinh lý học hoặc Y học cho việc phát hiện HIV. Các nghiên cứu tiếp nối về virus, tế bào miễn dịch và sự nhân lên của HIV góp phần phát triển thuốc kháng retrovirus, giúp nhiều người sống chung với HIV kiểm soát tình trạng nhiễm bệnh trong thời gian dài.

Barré-Sinoussi tiếp tục gắn nghiên cứu với y tế cộng đồng. Những chuyến đi đến châu Phi trong thập niên 1980 giúp bà nhận ra quy mô của dịch bệnh và những khó khăn mà các cộng đồng chịu ảnh hưởng phải đối mặt. Bà tham gia các nỗ lực thúc đẩy nghiên cứu, phòng ngừa, chẩn đoán và điều trị HIV/AIDS tại những nơi có nguồn lực y tế hạn chế. Trải nghiệm ấy đặt công việc trong phòng thí nghiệm vào mối liên hệ trực tiếp với nhu cầu của người bệnh, từ khả năng tiếp cận xét nghiệm đến việc duy trì điều trị lâu dài.

Claudia Goldin là nhà kinh tế học và sử gia kinh tế tại Đại học Harvard, được trao Nobel Khoa học Kinh tế năm 2023 nhờ những đóng góp giúp lý giải vị thế của phụ nữ trong thị trường lao động. Trong nhiều thập niên, bà khảo sát dữ liệu lịch sử của Mỹ, lần ngược hơn hai thế kỷ để tìm hiểu tỷ lệ phụ nữ tham gia lực lượng lao động đã thay đổi ra sao và vì sao chênh lệch thu nhập giữa nam và nữ vẫn tồn tại qua nhiều giai đoạn phát triển kinh tế. 

Công việc ấy đòi hỏi Goldin tìm kiếm những dữ liệu ít được chú ý trong các thống kê đã công bố. Bà khai thác hồ sơ về lịch sử việc làm, thu nhập và chính sách tuyển dụng của doanh nghiệp, trong đó có những tài liệu ghi nhận việc các công ty có tuyển phụ nữ đã kết hôn hay không. Những dấu vết này giúp bà tái dựng điều kiện lao động ở các giai đoạn mà số liệu thống kê hiện đại chưa được chuẩn hóa. Qua đó, lịch sử việc làm của phụ nữ hiện lên trong mối liên hệ với cách xã hội phân chia công việc, quan niệm về hôn nhân và trách nhiệm trong gia đình.

Nghiên cứu của Goldin cho thấy sự tham gia của phụ nữ vào lực lượng lao động thay đổi cùng quá trình chuyển đổi kinh tế. Khi hoạt động sản xuất dần chuyển từ gia đình sang nhà máy và doanh nghiệp, nhiều công việc phụ nữ từng làm tại nhà không được tính là lao động có trả lương. Về sau, cơ hội giáo dục và sự phát triển của ngành dịch vụ mở rộng triển vọng nghề nghiệp, nhưng chênh lệch thu nhập giữa nam và nữ vẫn tồn tại. Goldin chỉ ra rằng trong nhiều ngành, người sẵn sàng làm việc nhiều giờ và đáp ứng những yêu cầu khắt khe về thời gian thường có thu nhập cao hơn. Do phụ nữ thường đảm nhận phần lớn công việc chăm sóc gia đình, họ dễ gặp bất lợi về thu nhập và cơ hội thăng tiến. 

Từ việc nhận diện một loại virus gây chết người đến việc lần tìm những nguyên nhân lịch sử của bất bình đẳng giới, Barré-Sinoussi và Goldin cho thấy sức mạnh của tri thức nằm cả ở khả năng giải thích những gì con người chưa hiểu lẫn việc làm sáng tỏ những vấn đề từng bị xem là hiển nhiên. Một khám phá có thể thay đổi cách y học đối diện với dịch bệnh; một cách đọc lại dữ liệu lịch sử có thể khiến xã hội nhìn khác đi về lao động, tiền lương và trách nhiệm chăm sóc. 

Đọc ngay: Di sản Bertha Benz và quyền năng phái đẹp

Nếu nghiên cứu khoa học giúp lý giải những cơ chế chi phối sức khỏe và đời sống xã hội, văn chương có thể đưa chúng ta đến gần hơn với những trải nghiệm mà dữ liệu khó lòng ghi lại trọn vẹn. Năm 1993, Toni Morrison được trao Nobel Văn học, ghi nhận một sự nghiệp sáng tác đã làm sâu sắc thêm cách văn chương tiếp cận trải nghiệm của người Mỹ gốc Phi. Trong Beloved, bà trở về với chế độ nô lệ tại Mỹ qua câu chuyện của Sethe, một phụ nữ đã trốn thoát nhưng vẫn sống cùng những ám ảnh của quá khứ. Với Morrison, sự chấm dứt của một chế độ trong luật pháp chưa đồng nghĩa với việc những tổn thương do nó gây ra cũng kết thúc. 

Điều Morrison đưa vào văn chương là phần lịch sử khó tái hiện chỉ bằng sự kiện và con số: ký ức của người chịu đựng bạo lực, những lựa chọn bị dồn ép và những hệ lụy tiếp tục truyền từ quá khứ sang hiện tại. Bằng cách trao cho các nhân vật một đời sống nội tâm phức tạp, bà buộc người đọc nhìn lịch sử từ phía những con người từng bị tước mất quyền tự kể câu chuyện của mình. Trong trường hợp này, văn chương vừa là một hình thức tưởng tượng, vừa là cách chất vấn những gì lịch sử lưu giữ, những gì nó bỏ sót và cách các thế hệ sau hiểu về quá khứ. 

Nếu Morrison đi sâu vào cách quá khứ tồn tại trong ký ức, Wangari Maathai hướng sự chú ý đến những vấn đề đang ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống cộng đồng. Năm 1977, khi tham gia Hội đồng Quốc gia Phụ nữ Kenya, bà khởi xướng Phong trào Vành đai Xanh, khuyến khích phụ nữ trồng cây để ứng phó với nạn phá rừng và suy thoái đất. Những vấn đề môi trường tại địa phương gắn với các nhu cầu thiết thực: đất đai màu mỡ để canh tác, nguồn nước ổn định và tài nguyên đủ để duy trì sinh kế. 

Maathai có nền tảng học thuật về sinh học. Bà từng nhận bằng tiến sĩ tại Đại học Nairobi và trở thành nữ giáo sư đầu tiên tại trường. Phong trào của bà phát triển vượt khỏi khuôn khổ một sáng kiến bảo tồn. Việc tổ chức các nhóm phụ nữ trồng cây tạo cơ hội để cộng đồng trực tiếp cải thiện môi trường sống, hợp tác và tham gia vào những vấn đề ảnh hưởng đến cuộc sống của mình.

Phong trào Vành đai Xanh dần gắn với những vấn đề rộng hơn như quyền phụ nữ, dân chủ và trách nhiệm của chính quyền đối với tài nguyên công cộng. Maathai phản đối việc phá hủy môi trường vì lợi ích trước mắt và tham gia các hoạt động thúc đẩy dân chủ tại Kenya. Năm 2004, bà nhận Nobel Hòa bình vì những đóng góp cho phát triển bền vững, dân chủ và hòa bình. Giải thưởng ghi nhận cách tiếp cận kết nối môi trường với quyền con người và điều kiện sống của cộng đồng. 

Trong lịch sử tri thức nhân loại, còn nhiều phụ nữ đã để lại dấu ấn vượt khỏi lĩnh vực của mình, thậm chí khiến thế giới phải xem xét lại những điều từng được mặc nhiên chấp nhận như Barbara McClintock (Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 1983) hay Dorothy Crowfoot Hodgkin (Nobel Hóa học năm 1964)... Mỗi giải Nobel ghi nhận một thành tựu, nhưng hành trình và tác động từ những đóng góp của họ vẫn tiếp tục lan rộng sau khi giải thưởng được trao. Những nghiên cứu về HIV của Françoise Barré-Sinoussi giúp thay đổi triển vọng sống của hàng triệu người nhiễm HIV, công trình của Claudia Goldin buộc cả thế giới nhìn lại những nguyên nhân mang tính cấu trúc đằng sau khoảng cách thu nhập giữa nam và nữ... Tác động của tri thức có thể vượt khỏi phạm vi nơi nó được tạo ra, đi vào những quyết định, chính sách và điều kiện sống của xã hội. 

Tuy giải Nobel chưa phản ánh đầy đủ những đóng góp của phụ nữ vào các bước tiến tri thức, nhưng việc ghi nhận thành tựu cũng cho thấy phần nào năng lực của họ trong nghiên cứu và sáng tạo. Từ những thế hệ phụ nữ từng phải vượt qua nhiều rào cản đến những người ngày nay vẫn đang nỗ lực khẳng định mình trong xã hội; có thể thấy cơ hội để họ học tập, làm việc và được công nhận vẫn cần được mở rộng. Đó là điều kiện để phụ nữ phát huy tài năng và đóng góp của mình trong mọi lĩnh vực.

ĐỌC NGAY

Mark Van Der Wielen: Hai năm vun trồng nghệ thuật sống tại JW Marriott Hotel & Suites Saigon

Nguyễn Vân Linh, Techcombank Chief Private Banking Officer: Chương mới của quản trị gia sản

Hoàng Mạnh Tường, đồng sáng lập Rue Miche: Lời giải đa nghiệm