Sinh năm 1941, Nhà giáo Ưu tú, dịch giả Lê Đức Mẫn nguyên là giảng viên Khoa Tiếng Nga, Trường Đại học Ngoại ngữ Hà Nội (nay là trường Đại học Hà Nội). Ông đã biên dịch hơn 40 tác phẩm văn học từ tiếng Nga sang tiếng Việt, trong đó có nhiều tác phẩm nổi tiếng như trường ca “Ác quỷ” (Mikhail Lermontov), “Và nơi đây bình minh yên tĩnh” (Boris Vasilyev), “Những người thích đùa” (Azit Nexin), “Giáo đoàn nhà thờ” (Nikolai Leskov), “Dân du mục” (Ilias Yersenberlin) cùng hàng trăm bài thơ của A.Pushkin và nhiều tác giả khác. Năm 2017, ông nhận Giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam cho tác phẩm “Khổ vì trí tuệ” của Aleksandr Griboedov.
Đọc thêm: [Futures in Education] Giáo dục quốc tế và những kỳ vọng mới của gia đình Việt
Ở tuổi 85, Nhà giáo Ưu tú, dịch giả Lê Đức Mẫn ra mắt bản dịch “Anna Karenina” của Lev Tolstoy. Đây là lần đầu tiên “Anna Karenina” có bản tiếng Việt được dịch trực tiếp từ tiếng Nga. Sách do NXB Phụ nữ Việt Nam ấn hành.
Ông từng quan niệm: “Các bản dịch của tôi là một thứ gia truyền, nó là tinh túy được rút ra từ cả cuộc đời” và người dịch cần hội đủ bốn yếu tố: ngoại ngữ, tiếng mẹ đẻ, văn hóa và kỹ năng. Khi đối diện với một kiệt tác đồ sộ như “Anna Karenina”, ông đã “vận dụng” bốn yếu tố này như thế nào để chuyển ngữ tác phẩm?
Tôi cứ mạnh dạn nói thế chứ tôi không có cái gì gọi là gia truyền. Tuy nhiên, tất cả bản dịch đều phải đòi hỏi một số hiểu biết nhất định. Trước hết là văn hóa, thứ hai là ngôn ngữ, cả tiếng Việt lẫn ngoại ngữ và thứ ba là những vấn đề về lý thuyết dịch cũng như kinh nghiệm dịch thuật. Tôi tự thấy mình cũng đã làm việc nhiều năm và có được một số loại tri thức như thế. Trong các loại tri thức đó, nếu có thứ nào gọi là gia truyền thì đó chính là tiếng Việt chứ không phải ngoại ngữ. Ngoại ngữ thì có người còn giỏi hơn tôi nhiều.
Sở dĩ, tôi dám nói rằng tiếng Việt của tôi là gia truyền vì bố tôi cũng làm thơ từ thuở bé. Tôi cũng học theo ông, làm thơ, làm văn từ khi tôi 10, 11 tuổi. Và tôi yêu tiếng Việt thực sự. Vì thế, tôi phải cố gắng làm thế nào để bản dịch của mình đẹp, mượt và hợp lý.
Là người từng gắn bó nhiều năm với giảng dạy và nghiên cứu tiếng Nga, những lợi thế nào trong vốn sống và chuyên môn đã hỗ trợ ông nhiều nhất trong việc xử lý các yếu tố văn hóa đặc trưng cũng như những tầng ý nghĩa sâu kín mà bậc thầy Lev Tolstoy gửi gắm trong tác phẩm này?
Nói đến “Anna Karenina” của Lev Tolstoy thì phải nhắc đến văn hóa Nga, ngôn ngữ Nga và những truyền thống của nước Nga. Trước khi vào đại học, thời còn là học sinh cấp 2, cấp 3, tất cả anh em chúng tôi đều yêu nền văn hóa Nga và yêu các tác phẩm của Nga. Thậm chí, nhiều người, trong đó có tôi, đều tự nhận mình là Pavel Korchagin của Việt Nam. Bắt đầu từ lòng yêu như thế nên khi dấn thân vào tiếng Nga thì đối với tôi, con đường ấy đầy hoa hồng. Có thể cũng vất vả nhưng vì yêu nên nó thành hoa hồng thế thôi. Tất nhiên, các yếu tố về văn hóa Nga rất nhiều và không thể nói hết được. Nhưng từ tình yêu đó thì mình bắt đầu tìm hiểu và thấy các chi tiết trong nền văn hóa ấy có sức hấp dẫn kỳ lạ.


Khi dịch trực tiếp từ nguyên tác tiếng Nga, ông có tinh chỉnh hoặc phát hiện những sắc thái tâm lý hoặc chi tiết nào của nhân vật (đặc biệt là nhân vật Anna Karenina) mà các bản dịch qua tiếng Pháp, tiếng Anh trước đây chưa thể truyền tải trọn vẹn?
Trả lời câu này rất khó. Bởi các bậc đàn anh dịch “Anna Karenina” trước tôi đều là những dịch giả lớn của Việt Nam. Chẳng hạn như ông Dương Tường, ông Nhị Ca… đều là bậc thầy về ngôn ngữ và tiếng Việt cả. Tuy nhiên, nếu xét riêng về mặt ngôn ngữ thì mỗi ngôn ngữ đều có những đặc thù và sắc thái riêng. Ví dụ, trong tiếng Nga, có một hệ thống những từ mà người ta gọi là từ âu yếm dịu dàng. “Mama” là mẹ nhưng người Nga gọi là “mamachka”. Thế thì “mamachka” tức là lời nói yêu thương đối với mẹ mình mà nếu dịch sang thì chỉ có thể dịch là “mẹ ơi” thôi. Người nào mà thật cẩn thận thì có thể dịch là “mẹ thân yêu ơi” hay “mẹ của con ơi”. Tiếng Nga có rất nhiều từ như thế và việc thêm vào từ này từ kia làm cho ngôn ngữ đẹp hơn. Còn về việc vận dụng thì các bạn cứ hình dung như thế này. Khi cầu thủ Quang Hải đá phạt cầu vồng ở Thường Châu thì lúc đó, cậu ấy không biết mình đá theo lý thuyết gì mà chỉ vung chân lên thôi nhưng cái vung chân ấy lại tổng hợp toàn bộ lý thuyết và sức mạnh nội tâm của Quang Hải. Tôi cũng học Quang Hải. Lúc tôi cầm bút viết mà bạn hỏi: “Tại sao tôi lại dịch như thế?” thì tôi không giải thích được. Nhưng nếu đã đọc tất cả những gì tôi dịch trong suốt 50 năm qua thì nhiều người bảo rằng hình như ông Mẫn dịch có vẻ mượt mà, êm ái, dịu dàng. Có thể đấy là nội tâm của tôi.
Không chỉ là một dịch giả uyên bác, ông còn từng viết rất nhiều vần thơ da diết tặng học trò. Tâm hồn thi sĩ và sự nhạy cảm của một người làm thơ đã hỗ trợ ông ra sao trong công việc dịch thuật nói chung và dịch “Anna Karenina” nói riêng?
Có nhiều người dịch văn xuôi không làm thơ. Nhưng tôi chủ trương văn xuôi phải có chất thơ trong đó. Điều này tôi chịu ảnh hưởng từ những tác giả rất lớn. Ví dụ như Chế Lan Viên chẳng hạn, ông ấy viết về biển như thế này: “Xanh biếc màu xanh, bể như hàng nghìn mùa thu qua còn để tâm hồn nằm đọng lại/ Sóng như nghìn trưa xanh trời đã tan xanh ra thành bể và thôi không trở lại làm trời”. Những câu dài nhưng đầy chất thơ, đầy nhịp điệu… cùng việc sử dụng các yếu tố như vần bằng vần trắc, những từ kéo dài để mở ra hoặc những âm tắc để khép lại… Đấy là những nét đặc sắc mà trong tiếng Việt có rất nhiều. Còn mình có “lợi dụng” được điều đó hay không lại do giây phút mà mình cầm bút và đặt xuống.
Đọc thêm: Nguồn lực người Việt toàn cầu trong hành trình hướng tới năm 2045
Tính đến nay, “Anna Karenina” đã có một lịch sử tiếp nhận gần một thế kỷ tại Việt Nam tính từ bản dịch đầu tiên năm 1937. Theo ông, sự ra mắt của một bản dịch trực tiếp từ tiếng Nga vào thời điểm hiện tại có ý nghĩa như thế nào đối với việc kết nối thế hệ độc giả hôm nay với nền văn học Nga?
Thực ra tiếng Nga du nhập vào Việt Nam thì chỉ có khoảng 30 năm. Dĩ nhiên, đã có những nối tiếp và hiểu biết lẫn nhau từ trước, từ khi tác phẩm “Anna Karenina” được dịch là “Anna Kha Lệ Ninh”, nghĩa là, từ những năm 1920, 1930, ảnh hưởng của Nga đã vào Việt Nam rồi. Nhưng thực chất, theo đúng yếu tố ngôn ngữ thì phải bắt đầu từ năm 1961, khi lứa đầu tiên của ông Thúy Toàn, ông Vũ Thế Khôi từ Nga về thì tiếng Nga mới bắt đầu được dùng ở Việt Nam. Tôi là thế hệ học tiếng Nga dài hạn đầu tiên ở Việt Nam và ra trường vào năm 1964. Từ năm 1990 cho đến nay, tiếng Anh dần chiếm ưu thế ở nước ta. Đây là câu chuyện lịch sử thôi. Bây giờ, khi tiếng Nga lại bắt đầu được sử dụng để chuyển tải nền văn hóa Nga ở Việt Nam, tôi cho rằng ngôn ngữ Nga đã đáp ứng được một yêu cầu rất quan trọng. Đó là sau nhiều năm, người ta lại trở lại với một nền văn hóa thực sự vĩ đại và nhiều giá trị nhân văn trong đó. Và bản dịch “Anna Karenina” sẽ góp phần để con đường kết nối hai nền văn hóa ngày càng tốt đẹp hơn.
Xin cảm ơn Nhà giáo Ưu tú, dịch giả Lê Đức Mẫn!
ĐỌC NGAY
Trò chuyện cùng những gương mặt Tatler Most Influential 2026 hạng mục Culture
Từ tầm nhìn của Tadashi Yanai đến thế giới LifeWear của UNIQLO
Gặp gỡ 50 gương mặt Tatler Most Influential 2026 đến từ Việt Nam



