School tour: Điểm nhìn vị nhân sinh của KTS Hoàng Thúc Hào tại trường mầm non Phiêng Mựt

Trước đây, con em trong xã phải chia nhau học ở các điểm trường lẻ. Những phòng học cũ kỹ được dựng lên từ nhiều năm trước đã xuống cấp trầm trọng, trang thiết bị thiếu thốn, điều kiện học tập và giảng dạy gặp nhiều hạn chế.

Những điểm trường vùng cao là nơi trường học và thiên nhiên có mối quan hệ gắn kết chặt chẽ, đó cũng là lý do KTS Hoàng Thúc Hào - Nhà sáng lập Văn phòng kiến trúc 1+1>2 luôn đề cao lối tiếp cận “hướng ngoại”, phá vỡ ranh giới trong - ngoài, đưa thiên nhiên vào trong lớp học. 

Do đó, điểm trường Phiêng Mựt ăn nhập hài hoà với bối cảnh thiên nhiên. Sân chơi, vườn sỏi cuội, khu trồng cây là những khoảng đệm chuyển tiếp giữa lớp học và bên ngoài, cho phép trẻ em vừa học và chơi, khám phá thiên nhiên, cảm nhận không khí núi rừng như một phần vốn có trong đời sống bản địa.

Lối tổ chức mặt bằng công trình gợi nhớ cấu trúc một ngôi làng nhỏ - đặc trưng trong văn hoá đời sống người Việt. Các khối nhà nương theo địa hình, uốn lượn mềm mại. Giữa các đơn vị kiến trúc có sự tách biệt rõ ràng cho từng chức năng, tổng thể vẫn có sự liên kết chặt chẽ nhờ dãy hành lang liên hoàn, chạy dọc theo đường mái, quây quần như vòng tay ôm lấy con trẻ.

Các khối nhà được thiết kế kế theo hình khối tròn, vừa lạ mắt, tươi mới, vừa an toàn và thân thiện với trẻ mầm non. Mái đua rộng, tăng sức chống chịu với cái nắng gay gắt, giảm dội âm mưa lớn, rất thiết thực với vùng khí hậu khắc nghiệt.

Nổi bật như điểm nhấn thị giác giữa nền rừng xanh thẳm, từng lớp mái xen kẽ sắc trắng - đỏ. Dù không cố gắng mô phỏng một biểu tượng cụ thể, nhưng hình khối mềm mại cùng gam màu tươi sáng đã khéo léo gợi nhắc hình ảnh hoa ban – loài hoa biểu tượng của núi rừng Tây Bắc. Trong không gian học tập đầu đời, sự hiện diện của biểu tượng văn hóa ấy sẽ khơi mở cho trẻ niềm yêu mến bản sắc dân tộc và ý thức gìn giữ những giá trị truyền thống.

Ở một góc nhìn khác, sự thay đổi cao - thấp của mái trường còn gợi liên tưởng đến đám mây trôi lững lờ trên đỉnh đồi.

Trong quá trình thiết kế các điểm trường vùng cao, KTS Hoàng Thúc Hào và các cộng sự luôn tập trung vào nguyên tắc: tôn trọng bối cảnh; phát huy tinh thần bản địa, văn hóa truyền thống; tận dụng vật liệu, nhân công địa phương; hàn lâm kết hợp dân gian.

Chỉ từ những vật liệu đơn giản và gần gũi như gạch đất không nung - tận dụng từ công tác san lấp mặt bằng, đá khai thác tại chỗ, sỏi cuội thu gom từ suối, tre - trúc làm trần, đã hình thành một công trình có kiến trúc tươi mới như gió đầu mùa trên miền rẻo cao Tây Bắc.

Tận dụng nguồn vật liệu sẵn có giúp quá trình xây dựng được tối ưu chi phí, thân thiện với môi trường, đồng thời tạo điều kiện tự chủ trong sửa chữa, bảo trì khi cần thiết. Đặc biệt, trong quá trình tham gia thi công, người dân địa phương đã học hỏi được cách khai thác và ứng dụng nguồn vật liệu tại chỗ vào các công trình của chính mình.

Đằng sau dáng vẻ tươi đẹp của ngôi trường là những nỗ lực không ngừng nghỉ trong nhiều tháng của cả cộng đồng - từ đội ngũ thi công đến chính quyền địa phương và người dân trong vùng.

Công trình nằm trên địa hình đồi núi cao, giao thông đi lại cách trở, quá trình thi công lại đúng mùa mưa kéo dài. Đơn vị thi công đã khẩn trương huy động nhân lực, phối hợp vận chuyển vật liệu an toàn qua nhiều cung đường phức tạp, đảm bảo tiến độ và chất lượng công trình. Nhưng nếu không có sự hợp lực của người dân và chính quyền, công trình đã không thể hoàn thiện nhanh chóng và suôn sẻ.

Từ khi có chủ trương xây dựng điểm trường, chính quyền xã Mường Giôn đã chủ động khảo sát, lựa chọn mặt bằng phù hợp, đồng thời tích cực tuyên truyền, vận động bà con các bản gần khu vực trường chung tay góp sức. Kết quả, hơn 540 triệu đồng đã được người dân tự nguyện đóng góp bằng tiền mặt và giá trị tài sản, từ hiến đất, dọn cây, chặt bỏ hoa màu tại khu vực xây dựng.

Vào những ngày cận khai giảng, các cô giáo và phụ huynh lại tất bật chuẩn bị cho một năm học mới: trồng thêm những luống hoa ven lối đi, gom đá cuội trang trí bồn cây, dựng lại cổng trường cho chỉn chu. Trong từng việc làm ấy là niềm tự hào, là tinh thần cộng đồng đầy ấm áp, là hy vọng vào một thế hệ tương lai lớn lên từ yêu thương và tri thức.

Khi nhắc đến sự chung tay từ cộng đồng vào các điểm trường, kiến trúc sư Hoàng Thúc Hào - Nhà sáng lập Văn phòng kiến trúc 1 + 1 > 2, từng viết trong quyển sách “Hoa Rừng” rằng: “Từ việc cùng tham gia lao động, tất cả nhận ra trường lớp và chữ nghĩa cũng quan trọng không kém miếng ăn. Bỏ công xây trường cũng là cách mỗi gia đình vun đắp cho tương lai của bản.”

Trường học không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức, mà còn là không gian đầu tiên mà một đứa trẻ tiếp xúc với thế giới bên ngoài gia đình. Ở Phiêng Mựt, kiến trúc ngôi trường đóng vai trò định hình môi trường giáo dục: gần gũi, thân thiện, truyền cảm hứng, và tôn trọng bản sắc.

Không gian ấy góp phần tạo ra sự chuyển biến âm thầm nhưng bền vững: giúp trẻ em đến lớp đều đặn hơn, khơi gợi ham muốn học tập từ những điều giản dị. Từ đó, khơi dậy trong chính các em và người dân địa phương niềm tự hào bản địa và ý thức tiếp nối bản sắc dân tộc. Đây là tác động sâu xa mà một ngôi trường - dù nhỏ - có thể tạo ra nếu được thiết kế với sự thấu hiểu. Điểm trường Phiêng Mựt giờ đây như một phần của cộng đồng nhờ sự tử tế trong cách làm, sự khiêm nhường trong hình thức, và sự vững chắc về chức năng.

Ở giữa núi rừng Sơn La, ánh sáng tri thức đã có nơi để nảy nở - không ồn ào, nhưng kiên định.